- Thuyền dài Viking và thuyền buồm Trung Hoa đại diện cho hai truyền thống hàng hải vĩ đại nhất lịch sử — nhưng chúng giải quyết bài toán đại dương theo những cách hoàn toàn khác nhau.
- Thời đại Viking kéo dài khoảng 300 năm (793–1066 CN); thuyền buồm Trung Hoa đã được phát triển liên tục trong hơn 2.000 năm.
- Mô hình thuyền Viking được bán rộng rãi nhưng hầu như đều được sản xuất bên ngoài Scandinavia, không có dòng truyền nghề thủ công còn tồn tại. Mô hình thuyền buồm Trung Hoa từ Chu Sơn được chế tác bởi những nghệ nhân có truyền thống xưởng nghề qua nhiều thế hệ.
- Đối với các nhà sưu tầm muốn tìm kiếm chiều sâu lịch sử, nguồn gốc xuất xứ và một mô hình có thể thu hút sự chú ý lâu dài, thuyền buồm Trung Hoa luôn vượt trội hơn thuyền dài Viking với tư cách là một vật phẩm sưu tầm.
- Cả hai truyền thống đều đáng được tôn trọng — nhưng chỉ một trong số đó vẫn được tạo nên bởi đôi tay của những người còn ghi nhớ truyền thống ấy.
Rất ít loại thuyền có thể khơi dậy trí tưởng tượng mạnh mẽ như thuyền dài Viking. Thấp, nhanh và nguy hiểm, nó đưa các chiến binh Bắc Âu từ Scandinavia đến Newfoundland, Constantinople và những dòng sông của nước Nga — một con thuyền được thích nghi hoàn hảo với mục đích sử dụng đến mức trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của nền văn minh hàng hải. Thuyền buồm Trung Hoa ít nổi tiếng hơn ở phương Tây, nhưng câu chuyện của nó cũng phi thường không kém: một loại thuyền thống trị các tuyến thương mại châu Á trong suốt hai thiên niên kỷ, đến Đông Phi trước Vasco da Gama một thế kỷ và giới thiệu những cải tiến kỹ thuật mà châu Âu phải mất thêm 600 năm mới tự phát triển độc lập. Khi các nhà sưu tầm hỏi nên chọn mô hình nào, đây là câu hỏi đáng được xem xét nghiêm túc.
Hai Con Thuyền, Hai Triết Lý Về Biển Cả
Thuyền dài Viking và thuyền buồm Trung Hoa được chế tạo cho những vùng biển và mục đích khác nhau, và thiết kế của chúng phản ánh điều đó một cách hoàn toàn rõ rệt. Thuyền dài — được đóng theo kiểu ván chồng mép từ các tấm gỗ sồi xếp chồng, có mớn nước nông và phần mũi đối xứng với đuôi — được tối ưu hóa cho tốc độ, việc cập bãi biển và di chuyển trên sông. Mớn nước nông của nó (chỉ khoảng 50 centimet khi chất đầy tải) cho phép thuyền đi thẳng lên bãi biển và tiến sâu vào đất liền qua các con sông. Thuyền Gokstad, được khai quật tại Na Uy năm 1880 và có niên đại khoảng năm 890 CN, dài 23,8 mét và rộng 5,1 mét — tỷ lệ gần 5:1, ưu tiên tốc độ hơn sức chở hàng.
Thuyền buồm Trung Hoa được chế tạo cho sức bền và hàng hóa. Thân thuyền rộng, đáy phẳng, các khoang vách ngăn kín nước và những cánh buồm lug có nẹp được thiết kế để thực hiện các chuyến hải hành dài ngày với tải trọng tối đa. Trong khi thuyền dài chở chiến binh và vật tư, thuyền buồm Trung Hoa chở lụa, đồ sứ, gia vị và toàn bộ cơ sở hạ tầng thương mại của một đế chế. Những con thuyền kho báu chủ lực của Trịnh Hòa năm 1405 được cho là dài 137 mét — gần gấp sáu lần chiều dài thuyền Gokstad — và chở thủy thủ đoàn gồm vài trăm người. Đây không phải những con thuyền dùng để cướp bóc. Chúng là những sứ quán nổi.
Vấn Đề Về Chiều Dài Lịch Sử
Thời đại Viking thường được tính từ cuộc đột kích vào Lindisfarne năm 793 CN đến cuộc chinh phục nước Anh của người Norman năm 1066 — kéo dài khoảng 273 năm. Trong giai đoạn đó, thuyền dài đạt đến đỉnh cao phát triển rồi dần biến mất với tư cách một loại thuyền riêng biệt khi văn hóa Bắc Âu chuyển đổi dưới ảnh hưởng của Cơ Đốc giáo và chế độ phong kiến. Đến năm 1200 CN, thuyền dài đóng theo kiểu ván chồng mép đã được thay thế bởi loại thuyền cog rộng và sâu hơn, trở thành loại thuyền chủ đạo ở Bắc Âu.
Dòng thời gian của thuyền buồm Trung Hoa hoàn toàn khác. Các loại thuyền kiểu này được ghi chép trong sử liệu Trung Hoa từ thời nhà Hán (206 TCN–220 CN), trong đó hệ thống vách ngăn kín nước được mô tả trong các văn bản từ thế kỷ 2 CN. Loại thuyền này liên tục phát triển qua các triều đại Đường, Tống, Nguyên, Minh và Thanh, thích nghi với những tuyến thương mại, loại hàng hóa và yêu cầu quân sự mới mà chưa từng biến mất. Thuyền buồm phục vụ hoạt động thực tế vẫn được đóng tại Phúc Kiến và Quảng Đông cho đến thế kỷ 20. Truyền thống mà các nghệ nhân chế tác mô hình ở Chu Sơn kế thừa không phải là một sự phục dựng — đó là sự tiếp nối.
Mô hình thuyền du ngoạn Trung Hoa thủ công — Thuyền buồm sông hai mái — Một loại thuyền có nguồn gốc từ thời nhà Đường, vẫn được các nghệ nhân Chu Sơn chế tác bằng những kỹ thuật truyền qua nhiều thế hệ.
Nghề Thủ Công: Những Mô Hình Này Thực Sự Được Làm Ở Đâu?
Đây là câu hỏi mà hầu hết các nhà sưu tầm không nghĩ đến — và nó quan trọng hơn rất nhiều. Phần lớn mô hình thuyền Viking hiện có ngày nay được sản xuất tại Trung Quốc, Ba Lan hoặc Đông Nam Á bởi những nhà sản xuất không có mối liên hệ nào với truyền thống đóng thuyền Scandinavia. Không còn những người thợ đóng thuyền Viking còn sống. Chiếc thuyền dài đóng theo kiểu ván chồng mép cuối cùng phục vụ mục đích thực tế đã được chế tạo từ nhiều thế kỷ trước, và những người thợ tạo ra chúng không để lại dòng truyền nghề trực tiếp nào. Mọi mô hình thuyền Viking, dù được chế tác chi tiết đến đâu, đều là sự phục dựng dựa trên bằng chứng khảo cổ — một phỏng đoán có cơ sở được thể hiện bằng gỗ.
Mô hình thuyền buồm Trung Hoa từ quần đảo Chu Sơn thuộc về một phạm trù khác. Các xưởng nghề tại đây — một số được thành lập từ đầu thế kỷ 20, số khác có thể truy nguyên dòng truyền nghề xa hơn — do những nghệ nhân từng đóng và sửa chữa thuyền đánh cá cỡ lớn sáng lập. Kỹ thuật ghép mộng, lựa chọn gỗ, phương pháp làm dây buồm: tất cả không được nghiên cứu từ các hiện vật trong bảo tàng. Chúng được truyền lại từ những người cha và ông từng làm việc trên các con thuyền thực tế. Như đã trình bày trong hướng dẫn của chúng tôi về cách mô hình thuyền Chu Sơn được chế tác, dòng truyền nghề này là yếu tố quan trọng nhất phân biệt một mô hình sưu tầm với một bản sao trang trí.
Phạm Vi Hoạt Động Trên Biển: Ai Đã Đi Xa Hơn?
Thành tựu hàng hải của người Viking thực sự phi thường. Khu định cư của Leif Eriksson tại L’Anse aux Meadows, Newfoundland — có niên đại khoảng năm 1000 CN — là bằng chứng đầu tiên được xác nhận về sự tiếp xúc của người châu Âu với châu Mỹ, khoảng 500 năm trước Columbus. Các thủy thủ Bắc Âu vượt Bắc Đại Tây Dương bằng sự kết hợp giữa định hướng theo Mặt Trời, nhận biết địa hình và thứ mà một số sử gia tin là một dạng tinh thể quang học (“đá Mặt Trời”) có thể xác định vị trí Mặt Trời qua lớp mây.
Phạm vi hàng hải của Trung Hoa trong cùng thời kỳ có khoảng cách tương đương nhưng quy mô tổ chức lớn hơn rất nhiều. Chuyến đi thứ bảy của Trịnh Hòa (1430–1433) huy động một hạm đội hơn 100 con thuyền và đến Hormuz, Aden cùng bờ biển Đông Phi — một chuyến khứ hồi dài khoảng 20.000 kilomet. La bàn từ, được sử dụng trong ngành hàng hải Trung Hoa từ năm 1117 CN, mang lại cho các thủy thủ Trung Hoa lợi thế định hướng mà người Bắc Âu không có. Cả hai truyền thống đều đạt được những thành tựu đáng kinh ngạc. Nhưng thành tựu của Trung Hoa mang tính hệ thống và được nhà nước bảo trợ, trong khi thành tựu của người Bắc Âu mang tính cá nhân và chớp thời cơ — một khác biệt định hình những gì mỗi truyền thống để lại.
Mô hình thuyền buồm Trung Hoa thủ công — Thuyền buồm vượt đại dương — Kiểu thân thuyền đã đưa thương mại và hoạt động ngoại giao của Trung Hoa vượt 20.000 kilomet đại dương trong một chuyến đi duy nhất.
Với Tư Cách Vật Phẩm Sưu Tầm: Loại Nào Có Giá Trị Hơn?
Cả hai loại thuyền đều tạo nên những mô hình ấn tượng về mặt thị giác. Vẻ thanh lịch của thuyền dài nằm ở những đường nét — đường cong mạn thuyền vươn cao, mũi rồng và các ô mái chèo nhịp nhàng. Đây là mô hình dễ gây ấn tượng ngay cả khi nhìn từ phía bên kia căn phòng. Sự phức tạp của thuyền buồm Trung Hoa lại được bộc lộ khi quan sát kỹ hơn: những cánh buồm có nẹp riêng biệt, đôi mắt được vẽ ở mũi thuyền, các tầng cấu trúc khoang thuyền và hệ thống dây buộc thủ công. Đây là một mô hình càng ngắm lâu càng khám phá thêm nhiều chi tiết.
Đối với các nhà sưu tầm chú trọng giá trị lâu dài, vấn đề nguồn gốc xuất xứ mang tính quyết định. Như đã trình bày chi tiết trong phân tích của chúng tôi về khả năng giữ giá của mô hình thuyền, những mô hình có nguồn gốc xưởng nghề được ghi nhận rõ ràng và gắn với một truyền thống thủ công còn tồn tại luôn có xu hướng vượt trội hơn các bản sao sản xuất hàng loạt không rõ xuất xứ. Mô hình thuyền Viking, dù được chế tác đẹp đến đâu, không thể mang lại điều này: không còn truyền thống thợ đóng thuyền Viking sống động nào để kết nối với chúng. Mô hình thuyền buồm Trung Hoa từ Chu Sơn thì có thể — và sự khác biệt đó sẽ tích lũy theo thời gian.
Kết Luận
Thuyền dài Viking là một trong những con thuyền vĩ đại của lịch sử, và một mô hình được chế tác tốt về nó xứng đáng có vị trí trong bất kỳ bộ sưu tập hàng hải nghiêm túc nào. Nhưng nếu bạn đang lựa chọn giữa mô hình thuyền Viking và thuyền buồm Trung Hoa cho một khoản mua sắm quan trọng duy nhất — loại hiện vật làm điểm nhấn cho căn phòng và khơi gợi những cuộc trò chuyện trong nhiều thập kỷ — thì thuyền buồm Trung Hoa là lựa chọn mạnh hơn. Nó chứa đựng nhiều lịch sử hơn, dòng truyền nghề phong phú hơn, độ phức tạp thị giác cao hơn và nhiều phẩm chất hơn giúp một vật phẩm sưu tầm tăng giá trị thay vì mất giá.
Để có cái nhìn rộng hơn về cách thuyền buồm Trung Hoa so sánh với những con thuyền vĩ đại của các nền văn minh khác, bài so sánh của chúng tôi về mô hình thuyền Trung Hoa và châu Âu trình bày toàn cảnh Đông–Tây. Và nếu bạn đã sẵn sàng chọn một mô hình cụ thể, bảng kiểm dành cho nhà sưu tầm khi mua mô hình thuyền gỗ sẽ cung cấp một khuôn khổ thực tế để đánh giá bất kỳ sản phẩm nào trước khi mua.
Câu Hỏi Thường Gặp
Thuyền dài Viking khác gì so với thuyền buồm Trung Hoa?
Thuyền dài Viking có mớn nước nông, được đóng theo kiểu ván chồng mép và tối ưu hóa cho tốc độ, cập bãi biển và di chuyển trên sông. Thuyền buồm Trung Hoa có thân rộng, các khoang vách ngăn và được chế tạo cho những chuyến hải hành dài ngày cùng sức chở hàng lớn. Thuyền dài Gokstad dài 23,8 mét; những con thuyền kho báu chủ lực của Trịnh Hòa được cho là dài 137 mét. Cả hai đều phi thường trong mục đích sử dụng của mình, nhưng truyền thống thiết kế của thuyền buồm Trung Hoa kéo dài hơn 2.000 năm, so với khoảng 273 năm của thời đại Viking.
Mô hình thuyền Viking có được chế tác bởi những nghệ nhân thuộc một truyền thống còn tồn tại không?
Không. Những thuyền dài đóng theo kiểu ván chồng mép phục vụ mục đích thực tế cuối cùng đã được chế tạo từ nhiều thế kỷ trước, và không còn dòng truyền nghề thợ đóng thuyền Viking nào tồn tại. Phần lớn mô hình thuyền Viking được sản xuất tại Trung Quốc, Ba Lan hoặc Đông Nam Á bởi các nhà sản xuất phục dựng thiết kế dựa trên bằng chứng khảo cổ. Mô hình thuyền buồm Trung Hoa từ các xưởng nghề Chu Sơn được chế tác bởi những nghệ nhân có gia đình từng đóng và sửa chữa thuyền đánh cá cỡ lớn trong thời kỳ vẫn còn được ghi nhớ.
Các thủy thủ Trung Hoa có đi xa như các thủy thủ Viking không?
Cả hai truyền thống đều đạt được phạm vi hoạt động trên đại dương đáng kinh ngạc. Các thủy thủ Bắc Âu đến Newfoundland khoảng năm 1000 CN — cách Na Uy khoảng 5.000 kilomet. Chuyến đi thứ bảy của Trịnh Hòa (1430–1433) trải dài khoảng 20.000 kilomet, đến Đông Phi với một hạm đội hơn 100 con thuyền. Hàng hải Trung Hoa sử dụng la bàn từ ít nhất từ năm 1117 CN, tạo ra lợi thế mang tính hệ thống mà các thủy thủ Bắc Âu không có.
Loại nào giữ giá tốt hơn — mô hình thuyền Viking hay mô hình thuyền buồm Trung Hoa?
Mô hình thuyền buồm Trung Hoa thủ công từ các xưởng nghề Chu Sơn có uy tín nhìn chung có triển vọng giữ giá trị lâu dài tốt hơn. Chúng có nguồn gốc xuất xứ được ghi nhận, mối liên hệ với một truyền thống thủ công còn tồn tại (dù đang thu hẹp) và ý nghĩa lịch sử kéo dài 2.000 năm. Mô hình thuyền Viking, dù chi tiết đến đâu, không thể có nguồn gốc xưởng nghề gắn với một dòng truyền thống đóng thuyền thực tế — yếu tố chính thúc đẩy giá trị sưu tầm tăng lên.
Điều gì khiến mô hình thuyền buồm Trung Hoa có vẻ ngoài đặc trưng hơn so với mô hình thuyền Viking?
Mô hình thuyền dài Viking thanh lịch ở những đường nét — đường cong mạn thuyền vươn cao, mũi rồng và các ô mái chèo nhịp nhàng — đồng thời dễ gây ấn tượng khi nhìn từ xa. Mô hình thuyền buồm Trung Hoa lại hấp dẫn khi được quan sát kỹ: những cánh buồm có nẹp riêng biệt, đôi mắt được vẽ ở mũi thuyền, các tầng cấu trúc khoang thuyền và hệ thống dây buộc thủ công. Độ phức tạp trong kỹ thuật của thuyền buồm Trung Hoa được thể hiện ngay trên bề mặt, khiến nó đồng thời là một tư liệu lịch sử và một tác phẩm nghệ thuật trang trí.
Thời đại Viking kéo dài bao lâu so với truyền thống thuyền buồm Trung Hoa?
Thời đại Viking kéo dài khoảng 273 năm, từ cuộc đột kích vào Lindisfarne năm 793 CN đến cuộc chinh phục nước Anh của người Norman năm 1066 CN. Truyền thống thuyền buồm Trung Hoa kéo dài hơn 2.000 năm, với các khoang vách ngăn kín nước được ghi nhận từ thế kỷ 2 CN và loại thuyền này liên tục phát triển qua các triều đại Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh và Thanh cho đến thế kỷ 20.
0 bình luận