- Tàu dài Viking và tàu junk Trung Quốc đại diện cho hai truyền thống hàng hải vĩ đại trong lịch sử — nhưng họ giải quyết vấn đề đại dương theo những cách cơ bản khác nhau.
- Thời đại Viking kéo dài khoảng 300 năm (793–1066 SCN); tàu junk Trung Quốc được phát triển liên tục hơn 2.000 năm.
- Mô hình tàu Viking phổ biến rộng rãi nhưng hầu hết được sản xuất bên ngoài Scandinavia, không có truyền thống nghề thủ công sống còn. Mô hình tàu junk Trung Quốc từ Zhoushan được làm bởi các nghệ nhân có truyền thống xưởng nhiều thế hệ.
- Đối với các nhà sưu tập muốn chiều sâu lịch sử, nguồn gốc rõ ràng và một mô hình đáng để chú ý lâu dài, tàu junk Trung Quốc luôn vượt trội hơn tàu dài Viking như một vật phẩm sưu tập.
- Cả hai truyền thống đều đáng được tôn trọng — nhưng chỉ có một trong số đó vẫn được làm bởi những bàn tay còn nhớ nghề.
Ít có loại tàu nào kích thích trí tưởng tượng như tàu dài Viking. Thấp, nhanh và nguy hiểm, nó đã đưa các chiến binh Bắc Âu từ Scandinavia đến Newfoundland, Constantinople và các con sông ở Nga — một con tàu được thiết kế hoàn hảo cho mục đích của nó đến mức trở thành một trong những biểu tượng định hình nền văn minh hàng hải. Tàu junk Trung Quốc ít nổi tiếng hơn ở phương Tây, nhưng câu chuyện của nó không kém phần phi thường: một con tàu thống trị các tuyến thương mại châu Á suốt hai thiên niên kỷ, đến Đông Phi trước Vasco da Gama một thế kỷ và mang đến những đổi mới kỹ thuật mà châu Âu phải mất thêm 600 năm mới phát triển độc lập. Khi các nhà sưu tập hỏi nên chọn mô hình nào, câu hỏi này rất đáng được cân nhắc nghiêm túc.
Hai Con Tàu, Hai Triết Lý Biển Khác Nhau
Tàu dài Viking và tàu junk Trung Quốc được xây dựng cho những đại dương và mục đích khác nhau, và thiết kế của chúng phản ánh điều đó hoàn toàn. Tàu dài — đóng theo kiểu clinker với các tấm gỗ sồi chồng lên nhau, mớn nước nông, mũi và đuôi đối xứng — được tối ưu cho tốc độ, hạ cánh trên bãi biển và điều hướng trên sông. Mớn nước nông (chỉ khoảng 50 cm khi đầy tải) cho phép nó có thể trực tiếp cập bờ và đi sâu vào nội địa qua các con sông. Tàu Gokstad, được khai quật ở Na Uy năm 1880 và có niên đại khoảng năm 890 SCN, dài 23,8 mét và rộng 5,1 mét — tỷ lệ gần 5:1 ưu tiên tốc độ hơn sức chở hàng.
Tàu junk Trung Quốc được xây dựng để bền bỉ và chở hàng. Thân tàu rộng, đáy phẳng, các khoang ngăn kín nước và buồm lug có thanh giằng được thiết kế cho những chuyến đi biển dài ngày với tải trọng tối đa. Trong khi tàu dài chở chiến binh và trang bị, tàu junk chở lụa, đồ sứ, gia vị và cơ sở hạ tầng thương mại của một đế chế. Tàu kho báu cờ đầu của Trịnh Hòa năm 1405 được cho là dài 137 mét — gần gấp sáu lần tàu Gokstad — và chở theo hàng trăm thủy thủ. Đây không phải là tàu cướp biển mà là đại sứ quán nổi trên biển.
Vấn Đề Về Khoảng Thời Gian Lịch Sử
Thời đại Viking thường được tính từ cuộc đột kích Lindisfarne năm 793 SCN đến cuộc chinh phục nước Anh của người Norman năm 1066 — khoảng 273 năm. Trong giai đoạn đó, tàu dài đạt đến đỉnh cao phát triển rồi dần biến mất khi văn hóa Bắc Âu chuyển đổi dưới ảnh hưởng của Kitô giáo và chế độ phong kiến. Đến năm 1200 SCN, tàu dài đóng kiểu clinker đã được thay thế bởi tàu cog rộng hơn, sâu hơn làm loại tàu chủ đạo ở Bắc Âu.
Thời gian tồn tại của tàu junk Trung Quốc hoàn toàn khác biệt. Các loại tàu junk được ghi chép trong sử sách Trung Quốc từ thời nhà Hán (206 TCN–220 SCN), với hệ thống khoang ngăn kín nước được mô tả trong các văn bản từ thế kỷ 2 SCN. Loại tàu này phát triển liên tục qua các triều đại Đường, Tống, Nguyên, Minh và Thanh, thích nghi với các tuyến thương mại mới, hàng hóa mới và yêu cầu quân sự mới mà không bao giờ biến mất. Tàu junk làm việc vẫn được đóng ở Phúc Kiến và Quảng Đông cho đến thế kỷ 20. Truyền thống mà các nghệ nhân Zhoushan dựa vào không phải là tái hiện — mà là sự tiếp nối.
Mô hình thuyền giải trí Trung Quốc thủ công — Tàu junk sông mái đôi — Một loại tàu có nguồn gốc từ thời nhà Đường, vẫn được các nghệ nhân Zhoushan chế tác bằng kỹ thuật truyền qua nhiều thế hệ.
Nghề Thủ Công: Những Mô Hình Này Thực Sự Được Làm Ở Đâu?
Đây là câu hỏi mà hầu hết các nhà sưu tập không nghĩ đến — nhưng lại vô cùng quan trọng. Phần lớn các mô hình tàu Viking hiện nay được sản xuất ở Trung Quốc, Ba Lan hoặc Đông Nam Á bởi các nhà sản xuất không có liên hệ với truyền thống đóng tàu Scandinavia. Không còn thợ đóng tàu Viking sống sót. Chiếc tàu dài đóng kiểu clinker cuối cùng được sử dụng thực tế đã được đóng cách đây nhiều thế kỷ, và các thợ thủ công xây dựng chúng không để lại truyền thống học nghề trực tiếp. Mỗi mô hình tàu Viking, dù chi tiết đến đâu, cũng chỉ là sự tái hiện dựa trên bằng chứng khảo cổ — một phỏng đoán có căn cứ được thể hiện bằng gỗ.
Mô hình tàu junk Trung Quốc từ quần đảo Zhoushan thuộc một hạng mục khác. Các xưởng ở đó — một số thành lập từ đầu thế kỷ 20, số khác có truyền thống lâu đời hơn — được sáng lập bởi các thợ thủ công từng đóng và sửa chữa tàu đánh cá kích thước thật. Kỹ thuật ghép mộng, lựa chọn gỗ, phương pháp giăng buồm: tất cả không phải nghiên cứu từ hiện vật bảo tàng mà được thừa hưởng từ cha ông đã làm việc trên những con tàu thực sự. Như đã đề cập trong hướng dẫn cách các mô hình tàu Zhoushan được làm, truyền thống này là yếu tố quan trọng nhất phân biệt một mô hình sưu tập với một bản sao trang trí.
Phạm Vi Đại Dương: Ai Đi Xa Hơn?
Thành tựu hàng hải của người Viking thật sự phi thường. Khu định cư của Leif Eriksson tại L’Anse aux Meadows, Newfoundland — có niên đại khoảng năm 1000 SCN — là bằng chứng đầu tiên xác nhận người châu Âu tiếp xúc với châu Mỹ, sớm hơn Columbus khoảng 500 năm. Thủy thủ Bắc Âu vượt Đại Tây Dương Bắc bằng cách kết hợp định vị mặt trời, nhận diện điểm mốc và một số nhà sử học tin rằng họ dùng một dạng tinh thể quang học (“đá mặt trời”) có thể xác định vị trí mặt trời qua mây mù.
Phạm vi hàng hải của Trung Quốc cùng thời kỳ tương đương về khoảng cách nhưng vượt trội về quy mô tổ chức. Chuyến đi thứ bảy của Trịnh Hòa (1430–1433) huy động hạm đội hơn 100 tàu và đến Hormuz, Aden, bờ biển Đông Phi — chuyến đi vòng khoảng 20.000 km. La bàn từ tính, được sử dụng trong hàng hải Trung Quốc từ ít nhất năm 1117 SCN, mang lại lợi thế định vị mà thủy thủ Bắc Âu không có. Cả hai truyền thống đều đạt được những điều phi thường. Nhưng thành tựu của Trung Quốc có tính hệ thống và được nhà nước bảo trợ, trong khi của người Bắc Âu mang tính cá nhân và cơ hội — sự khác biệt này đã định hình những gì mỗi truyền thống để lại.
Mô hình tàu junk Trung Quốc thủ công — Tàu buồm đại dương — Hình dáng thân tàu đã đưa thương mại và ngoại giao Trung Quốc vượt 20.000 km đại dương trong một chuyến đi.
Như Một Vật Phẩm Sưu Tập: Loại Nào Giá Trị Hơn?
Cả hai loại tàu đều tạo ra những mô hình bắt mắt. Sự thanh lịch của tàu dài nằm ở đường nét — đường cong mượt mà, đầu rồng, các lỗ mái chèo đều đặn. Đây là mô hình dễ nhận biết từ xa. Mô hình tàu junk Trung Quốc phức tạp hơn, thưởng thức kỹ hơn mới thấy rõ: buồm có thanh giằng riêng biệt, mắt vẽ trên mũi tàu, cấu trúc cabin nhiều lớp, dây buộc thủ công. Đây là mô hình càng nhìn lâu càng thấy nhiều chi tiết.
Đối với các nhà sưu tập chú trọng giá trị lâu dài, câu hỏi về nguồn gốc là quyết định. Như phân tích trong bài viết mô hình tàu có giữ giá trị không, các mô hình có nguồn gốc xưởng rõ ràng và liên kết với truyền thống nghề thủ công sống thường có giá trị tăng theo thời gian hơn các bản sao vô danh. Mô hình tàu Viking, dù tinh xảo đến đâu, không thể cung cấp điều này: không có truyền thống đóng tàu Viking còn sống để liên kết. Mô hình tàu junk Trung Quốc từ Zhoushan thì có — và sự khác biệt này càng nhân lên theo thời gian.
Kết Luận
Tàu dài Viking là một trong những con tàu vĩ đại của lịch sử, và một mô hình được làm tốt xứng đáng có mặt trong bộ sưu tập hàng hải nghiêm túc. Nhưng nếu bạn đang chọn giữa mô hình tàu Viking và tàu junk Trung Quốc cho một món đồ duy nhất, quan trọng — vật phẩm làm điểm nhấn cho căn phòng và khơi dậy cuộc trò chuyện hàng thập kỷ — thì tàu junk Trung Quốc là lựa chọn mạnh mẽ hơn. Nó mang nhiều lịch sử hơn, truyền thống nghề thủ công lâu đời hơn, phức tạp về mặt thị giác hơn và nhiều đặc tính khiến vật phẩm sưu tập tăng giá trị thay vì giảm.
Để có cái nhìn rộng hơn về cách tàu junk Trung Quốc so sánh với các con tàu vĩ đại của các nền văn minh khác, bài so sánh Mô hình tàu Trung Quốc và châu Âu trình bày toàn cảnh Đông-Tây. Và nếu bạn đã sẵn sàng chọn một mô hình cụ thể, danh sách kiểm tra dành cho nhà sưu tập khi mua mô hình tàu gỗ cung cấp khung đánh giá thực tiễn trước khi mua.
Câu Hỏi Thường Gặp
Tàu dài Viking so với tàu junk Trung Quốc như thế nào?
Tàu dài Viking có mớn nước nông, đóng kiểu clinker, tối ưu cho tốc độ, hạ cánh trên bãi biển và đi sông. Tàu junk Trung Quốc có thân rộng, khoang ngăn kín nước, được xây dựng cho những chuyến đi biển dài ngày và chở hàng. Tàu dài Gokstad dài 23,8 mét; tàu kho báu cờ đầu của Trịnh Hòa được cho là dài 137 mét. Truyền thống thiết kế tàu junk kéo dài hơn 2.000 năm so với khoảng 273 năm của thời đại Viking.
Mô hình tàu Viking có được làm bởi các nghệ nhân có truyền thống sống không?
Không. Chiếc tàu dài đóng kiểu clinker cuối cùng được sử dụng thực tế đã được đóng cách đây nhiều thế kỷ, và không còn truyền thống học nghề đóng tàu Viking sống sót. Hầu hết mô hình tàu Viking được sản xuất bởi các nhà sản xuất tái hiện thiết kế dựa trên bằng chứng khảo cổ. Mô hình tàu junk Trung Quốc từ các xưởng Zhoushan được làm bởi các nghệ nhân có gia đình từng đóng và sửa chữa tàu đánh cá kích thước thật trong ký ức còn sống.
Thủy thủ Trung Quốc có đi xa như thủy thủ Viking không?
Cả hai truyền thống đều đạt được phạm vi đại dương đáng kinh ngạc. Thủy thủ Bắc Âu đến Newfoundland khoảng năm 1000 SCN — cách Na Uy khoảng 5.000 km. Chuyến đi thứ bảy của Trịnh Hòa (1430–1433) dài khoảng 20.000 km, đến Đông Phi với hạm đội hơn 100 tàu. Hàng hải Trung Quốc sử dụng la bàn từ ít nhất năm 1117 SCN.
Mô hình nào giữ giá trị tốt hơn — tàu Viking hay tàu junk Trung Quốc?
Mô hình tàu junk Trung Quốc thủ công từ các xưởng Zhoushan có triển vọng giá trị lâu dài mạnh hơn, với nguồn gốc được chứng minh và liên kết với truyền thống nghề thủ công sống kéo dài 2.000 năm. Mô hình tàu Viking không thể cung cấp nguồn gốc xưởng liên kết với truyền thống đóng tàu thực tế.
Điểm đặc trưng về mặt thị giác của mô hình tàu junk Trung Quốc so với tàu Viking là gì?
Mô hình tàu dài Viking nổi bật với đường nét thanh lịch — đường cong mượt mà, đầu rồng, các lỗ mái chèo đều đặn — dễ nhận biết từ xa. Mô hình tàu junk Trung Quốc thưởng thức kỹ hơn mới thấy rõ: buồm có thanh giằng riêng biệt, mắt vẽ trên mũi tàu, cabin nhiều lớp, dây buộc thủ công, vừa là tài liệu lịch sử vừa là tác phẩm nghệ thuật trang trí.
Thời đại Viking kéo dài bao lâu so với truyền thống tàu junk Trung Quốc?
Thời đại Viking kéo dài khoảng 273 năm (793–1066 SCN). Truyền thống tàu junk Trung Quốc kéo dài hơn 2.000 năm, với khoang ngăn kín nước được ghi chép từ thế kỷ 2 SCN và loại tàu này phát triển liên tục qua các triều đại Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh đến thế kỷ 20.
0 bình luận