Regionalna dżonka: jak chińskie prowincje nadmorskie stworzyły własne wersje największego żaglowca świata

„Chińska dżonka” nie oznacza jednego typu jednostki, lecz rodzinę regionalnych konstrukcji, z których każdą dostosowano do specyficznych akwenów, ładunków i warunków jej macierzystej prowincji. Główne odmiany to szeroka oceaniczna dżonka handlowa z Fujianu, szybsza przybrzeżna dżonka z Guangdongu, rzeczna dżonka Jangcy o niewielkim zanurzeniu oraz zwrotna rybacka dżonka z Zhoushan. Każda z nich stanowi odrębne rozwiązanie inżynieryjne konkretnego zestawu problemów — i każda jest właściwym tematem do ręcznego wykonania repliki modelarskiej.

• Wybrzeże Chin ma ponad 14 500 km długości i obejmuje skrajnie różne środowiska morskie — od narażonego na tajfuny Morza Południowochińskiego po płytkie równiny pływowe delty Jangcy.
• Dżonka handlowa z Fujianu była oceanicznym koniem roboczym Morskiego Jedwabnego Szlaku — szeroka, z wysoką rufą, trzema lub czterema masztami i dużą ładownością.
• Dżonka z Guangdongu była węższa i szybsza od typu fujiańskiego, zoptymalizowana pod kątem przybrzeżnego handlu między Kantonem a Azją Południowo-Wschodnią.
• Dżonki rzeczne Jangcy miały płaskie dna i niewielkie zanurzenie, dzięki czemu mogły żeglować po progach rzecznych i płyciznach niedostępnych dla jednostek oceanicznych.
• Rybacka dżonka z Zhoushan była mniejsza i zwrotniejsza, zbudowana z myślą o specyficznych warunkach łowisk Morza Wschodniochińskiego.

Gdy ludzie mówią „chiński dżonka”, zwykle wyobrażają sobie jeden typ jednostki: szeroką, z wysoką rufą, żaglami z likszparami i malowanymi oczami na dziobie. Obraz ten nie jest błędny, ale jest niepełny. Chińska dżonka nie była ustandaryzowaną konstrukcją produkowaną według jednej specyfikacji — była rodziną powiązanych jednostek, z których każda ewoluowała przez stulecia, aby odpowiadać specyficznym warunkom swoich macierzystych akwenów. Zrozumienie regionalnych odmian jest częścią poznania bogactwa chińskiej historii morskiej, a także tego, co sprawia, że reprezentujące ją modele są tak różnorodne.

🌊 Oceaniczna dżonka handlowa z Fujianu

Dżonka handlowa z Fujianu — nazywana czasem dżonką fujiańską lub dżonką oceaniczną — była dominującą jednostką handlową Morskiego Jedwabnego Szlaku. Szeroka i o wysokiej rufie, z trzema lub czterema masztami niosącymi duże żagle matowe, została zaprojektowana do pokonywania otwartego oceanu między Chinami, Azją Południowo-Wschodnią, Indiami a Zatoką Perską. Jej duża ładowność — do 600 ton w największych jednostkach z epoki dynastii Song i Yuan — czyniła ją najważniejszą pod względem handlowym jednostką w przednowoczesnej azjatyckiej sieci handlowej. Klasa okrętów wojennych Fu Chuan, stanowiąca trzon floty Zheng He, była wojskowym rozwinięciem kadłuba fujiańskiej jednostki oceanicznej.

🚤 Przybrzeżna dżonka kantońska

Dżonka kantońska była węższa i szybsza od typu fujiańskiego, zoptymalizowana pod kątem przybrzeżnego handlu między Kantonem (Guangzhou) a portami Azji Południowo-Wschodniej. Podczas gdy dżonka fujiańska stawiała na ładowność podczas długich rejsów oceanicznych, dżonka kantońska priorytetowo traktowała prędkość i zwrotność na krótszych i bardziej konkurencyjnych trasach przybrzeżnych. Jej kadłub był smuklejszy w części dziobowej, maszty były mocniej odchylone ku rufie, a ożaglowanie dostosowano do specyficznych układów wiatrów Morza Południowochińskiego. Dżonka kantońska była jednostką najczęściej spotykaną przez europejskich kupców przybywających na wody Azji po 1498 roku — po części dlatego europejski obraz „chińskiej dżonki” zwykle odzwierciedla proporcje kantońskie, a nie fujiańskie.

🛶 Rzeczna dżonka Jangcy

Rzeczne dżonki Jangcy i jej dopływów stanowiły zupełnie inną kategorię jednostek. Miały płaskie dno i niewielkie zanurzenie, dzięki czemu były przystosowane do żeglugi po bystrzach, płyciznach i wąwozach śródlądowych dróg wodnych Chin — w warunkach, w których dżonka oceaniczna byłaby bezużyteczna. Rzeczna dżonka Jangcy miała zazwyczaj jeden maszt z niewielkim żaglem matowym, używany przy sprzyjających wiatrach, lecz na wartko płynących górnych odcinkach rzeki była napędzana głównie wiosłami lub linami holowniczymi (linami ciągniętymi przez załogę idącą wzdłuż brzegu). Wiele rzecznych dżonek miało na śródokręciu kabinę ze słomy lub bambusa, w której załoga mieszkała podczas dłuższych rejsów. Tradycja rzecznych dżonek dała początek niektórym z najbardziej charakterystycznych typów jednostek w chińskiej historii morskiej, w tym słynnej Wupan (łodzi pięciodeskowej) z wąwozów Jangcy.

Ręcznie wykonany model chińskiej łodzi rzecznej — warsztat w Zhoushan — Tradycja płaskodennych rzecznych dżonek o małym zanurzeniu, odtworzona w ręcznie rzeźbionym drewnie, z detalem słomianej kabiny charakterystycznym dla długich rejsów śródlądowych.

🎣 Dżonka rybacka z Zhoushan

Dżonki rybackie Archipelagu Zhoushan były mniejsze i bardziej zwrotne niż oceaniczne jednostki handlowe, ponieważ budowano je z myślą o specyficznych warunkach łowisk Morza Wschodniochińskiego. Łowisko Zhoushan — powstałe w miejscu połączenia ciepłego Prądu Kuroshio z zimnym Prądem Żółtym — jest jednym z najbardziej zasobnych łowisk na świecie, a pracujące na nim jednostki przystosowano do wyjątkowego połączenia prądów pływowych, wiatrów sezonowych i metod połowu. Dżonka rybacka z Zhoushan miała zazwyczaj dwa maszty, stosunkowo małe zanurzenie umożliwiające pracę blisko brzegu oraz kształt kadłuba zoptymalizowany pod kątem stabilności podczas wybierania sieci, a nie prędkości pod żaglami.

To właśnie ta tradycja — tradycja dżonki rybackiej z Zhoushan oraz wiedza szkutnicza, która pozwoliła ją zbudować — stanowi podstawę rzemiosła tworzenia modeli statków, z którego Zhoushan jest dziś znane. Rzemieślnicy wykonujący nasze modele pochodzą z rodzin mających doświadczenie w budowie i naprawie tych jednostek. Ich wiedza na temat konstrukcji kadłuba, połączeń ciesielskich i olinowania wywodzi się z bezpośredniego kontaktu z oryginałami.