Tuyền Châu: Cảng biển kết nối Trung Quốc với thế giới thời Trung Cổ

🌊 Vì sao Tuyền Châu là trung tâm thương mại Trung Hoa thời trung cổ?

Sự trỗi dậy của Tuyền Châu với tư cách một cảng lớn được định hình bởi sự kết hợp giữa địa lý, chính sách triều đình và sáng kiến của thương nhân. Thành phố nằm ở cửa sông Tấn Giang thuộc tỉnh Phúc Kiến, có một cảng tự nhiên được che chắn khỏi vùng biển Hoa Nam rộng mở và đủ sâu để tiếp nhận các thuyền buồm đi biển cỡ lớn. Năm 1087, chính quyền nhà Tống thành lập một Thị bạc ty (市舶司) — cơ quan giám sát thương mại hàng hải — tại Tuyền Châu, chính thức hóa vai trò của thành phố như một điểm nhập cảnh và xuất cảnh cho hoạt động ngoại thương. Cơ quan này thu thuế quan, quản lý việc lưu thông hàng hóa và cung cấp một khuôn khổ pháp lý thu hút thương nhân từ khắp thế giới Hồi giáo cũng như Nam Á và Đông Nam Á.

Việc nhà Tống phụ thuộc vào nguồn thu từ thương mại hàng hải — một phần do mất quyền kiểm soát các tuyến đường bộ phía bắc của Con đường Tơ lụa vào tay nhà Kim sau năm 1127 — đã đem lại sự hậu thuẫn mạnh mẽ của triều đình cho nền kinh tế cảng Tuyền Châu. Các học giả, trong đó có Billy K.L. So (Prosperity, Region, and Institutions in Maritime China, 2000), đã ghi nhận cách môi trường chính sách này, kết hợp với diện tích đất nông nghiệp hạn chế và truyền thống đi biển lâu đời của Phúc Kiến, tạo ra một tầng lớp thương nhân có cả vốn lẫn kiến thức hàng hải để duy trì hoạt động buôn bán đường dài trên khắp Ấn Độ Dương. Đến cuối thời nhà Tống, Tuyền Châu có lẽ đã vượt Quảng Châu để trở thành cảng quốc tế sôi động nhất Trung Quốc.

🚢 Những con tàu nào đã ra khơi từ Tuyền Châu?

Loại tàu chủ yếu hoạt động từ Tuyền Châu trong thời nhà Tống và nhà Nguyên là thuyền buồm đi biển — loại tàu nhiều cột buồm, đáy phẳng, đuôi tàu cao, kết cấu vách ngăn kín nước và buồm lug có thanh nẹp. Cuộc khai quật năm 1974 một chiếc thuyền buồm thời nhà Tống ở vịnh Tuyền Châu đã cung cấp bằng chứng vật chất trực tiếp về loại tàu này: con tàu dài khoảng 24 mét, được chia thành 13 khoang kín nước và chở các hàng hóa gồm hồ tiêu, cau, long diên hương, thủy ngân và mai rùa — những mặt hàng phù hợp với các tuyến thương mại nối Phúc Kiến với Đông Nam Á và thế giới Ấn Độ Dương. Con tàu được Jeremy Green và những học giả khác phân tích chi tiết trong The Song Dynasty Shipwreck at Quanzhou (1983).

Những thuyền buồm này có khả năng chở những khối lượng hàng hóa đáng kể qua các tuyến hải trình ngoài khơi, và thiết kế vách ngăn kín nước — một phát minh của Trung Quốc được ghi nhận từ ít nhất thời nhà Đường — mang lại cho chúng độ bền kết cấu mà các tàu châu Âu cùng thời không có. Marco Polo, khi viết về chuyến rời Tuyền Châu vào khoảng năm 1292, mô tả những thuyền buồm ông quan sát được có bốn cột buồm và nhiều boong, dù các sử gia xem những con số cụ thể của ông chỉ là ước chừng. Điều được ghi nhận trong tư liệu khảo cổ là các thuyền buồm xuất phát từ Tuyền Châu thuộc số những tàu chở hàng có năng lực nhất hoạt động trong hệ thống thương mại Ấn Độ Dương thời trung cổ.

📜 Ai đã đến Tuyền Châu — và họ đã mang theo những gì?

Vị thế của Tuyền Châu như một trung tâm thương mại quốc tế không chỉ được ghi chép trong các nguồn tư liệu Trung Quốc mà còn trong lời kể của các du khách và nhà địa lý đến từ khắp thế giới Hồi giáo. Nhà du hành Ả Rập Ibn Battuta, người đã đến đây khoảng năm 1346 CN dưới triều Nguyên, mô tả cảng Tuyền Châu có rất nhiều thuyền buồm và ghi nhận sự hiện diện của một cộng đồng thương nhân Hồi giáo lớn với khu dân cư, các nhà thờ Hồi giáo và những thiết chế pháp lý riêng. Thánh đường Hồi giáo Thanh Tịnh — ban đầu được xây dựng vào năm 1009 CN — hiện vẫn đứng vững tại Tuyền Châu, là bằng chứng vật chất về cộng đồng này.

Các loại hàng hóa lưu chuyển qua Tuyền Châu phản ánh toàn bộ diện mạo của mạng lưới thương mại Ấn Độ Dương thời trung đại. Hàng xuất khẩu từ Phúc Kiến gồm có lụa, đồ sứ (đặc biệt là sản phẩm từ Đức Hóa và Cảnh Đức Trấn gần đó), tiền đồng và đồ sắt. Hàng nhập khẩu gồm gia vị (hạt tiêu, đinh hương, nhục đậu khấu), chất thơm (nhũ hương, long diên hương), đá quý, ngà voi và hàng dệt bằng bông từ Nam Á và Đông Phi. Các ghi chép thuế vụ của Thị Bạc, được lưu giữ một phần trong các văn bản hành chính thời Tống, ghi lại quy mô và sự đa dạng của hoạt động thương mại này, dù phần lớn các giai đoạn không có số liệu đầy đủ.

🏛️ UNESCO đã công nhận điều gì — và tại sao điều đó quan trọng?

Việc UNESCO ghi danh Tuyền Châu là Di sản Thế giới vào năm 2021 — với tên chính thức là "Tuyền Châu: Trung tâm thương mại của thế giới ở Trung Quốc thời Tống-Nguyên" — đã công nhận 22 địa điểm thành phần, cùng ghi lại vai trò của thành phố như một trung tâm thương mại hàng hải, giao lưu tôn giáo và đổi mới hành chính trong khoảng từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 14. Các địa điểm được ghi danh bao gồm chùa Khai Nguyên (开元寺, xây dựng năm 686 CN), cầu Lạc Dương (洛阳桥, hoàn thành năm 1059 CN, một trong những cầu dầm đá sớm nhất ở Trung Quốc), di tích nha môn thuế vụ Thị Bạc và Bảo tàng Hàng hải Tuyền Châu.

Bia ký này có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử hàng hải vì chính thức công nhận vai trò của Tuyền Châu không phải là một cảng ngoại vi hay khu vực, mà là một nút trong mạng lưới thương mại thực sự toàn cầu — mạng lưới kết nối Trung Quốc với thế giới Hồi giáo, Nam Á và Đông Phi từ nhiều thế kỷ trước khi châu Âu mở rộng hàng hải. Đối với các nhà sưu tầm và những người nghiên cứu lịch sử hàng hải Trung Quốc, Tuyền Châu thể hiện bối cảnh vật chất và thể chế nơi truyền thống thuyền buồm đi biển phát triển: các loại tàu, tri thức hàng hải và mạng lưới thương nhân làm nên hoạt động thương mại hàng hải của Trung Quốc đều tập trung tại đây trong giai đoạn truyền thống đó đạt đến đỉnh cao thời trung đại.

Mô hình thuyền buồm Trung Quốc thủ công — Thuyền buồm viễn dương — Thuyền buồm viễn dương là loại tàu chủ yếu hoạt động từ Tuyền Châu dưới các triều Tống và Nguyên; mô hình này được chế tác theo truyền thống xưởng Chu Sơn, sử dụng kỹ thuật ghép mộng thủ công và gỗ tự nhiên.