Những thương nhân trên các tuyến buôn bán bằng thuyền mành: Ai thực sự đi lại trên các tuyến thương mại của Trung Quốc?

💰 Ai sở hữu và tài trợ các thuyền mành?

Việc tài trợ cho những chuyến hải hành đường dài bằng thuyền mành dưới các triều đại Tống và Nguyên vận hành theo một hệ thống tách biệt quyền sở hữu con tàu khỏi việc đầu tư hàng hóa. Chủ tàu — có thể là thương nhân giàu có, quan chức địa phương hoặc thành viên của các gia đình buôn bán lâu đời — cung cấp tàu và thủy thủ đoàn, trong khi nhà đầu tư hàng hóa đóng góp hàng hóa hoặc vốn để đổi lấy một phần lợi nhuận khi tàu trở về. Cơ chế này, được ghi chép trong các bộ luật thời Tống và những hợp đồng còn sót lại, cho phép các thương nhân có nguồn lực khác nhau tham gia thương mại đường dài mà không phải gánh toàn bộ rủi ro của một chuyến đi duy nhất. Phân tích của Angela Schottenhammer về các hợp đồng hàng hải thời Nguyên trong The Emporium of the World (2001) là công trình tiếng Anh trình bày chi tiết nhất về những cơ chế này.

Vốn cần thiết cho một chuyến hải hành lớn là rất đáng kể: một chiếc thuyền mành cỡ lớn, thủy thủ đoàn, lương thực và hàng hóa mang đi tạo thành khoản đầu tư mà rất ít cá nhân có thể tự mình đảm đương. Các mạng lưới tín dụng — thường được tổ chức theo quan hệ họ hàng hoặc vùng miền, đặc biệt trong các gia đình thương nhân Phúc Kiến — cung cấp cơ sở tài chính cho những chuyến đi này. Các học giả như Robert Hartwell và Billy K.L. So đã ghi chép cách đất nông nghiệp hạn hẹp cùng đường bờ biển dài của Phúc Kiến thúc đẩy các gia đình thương nhân hướng đến thương mại đường biển như nguồn của cải chủ yếu, từ đó tạo ra những mạng lưới chuyên môn và vốn liếng qua nhiều thế hệ, duy trì hoạt động buôn bán bằng thuyền mành qua nhiều triều đại.

🧭 Ai hoa tiêu cho các con tàu — và họ học bằng cách nào?

Thành viên chuyên môn cao nhất trong thủy thủ đoàn của một chiếc thuyền mành vượt đại dương là huozhang (火长) — một chức danh có thể dịch gần nghĩa là “chưởng lửa” hoặc “bậc thầy la bàn”, dùng để chỉ hoa tiêu chịu trách nhiệm về phương vị la bàn, quan sát các vì sao và kiến thức tuyến đường. Tác phẩm Pingzhou Ketan của Chu Dụ (khoảng năm 1119 CN) mô tả huozhang là người xác định hướng đi của con tàu bằng kim nam châm khi mây che khuất các vì sao, đồng thời cho biết thuyền trưởng nhường quyền phán đoán cho huozhang trong các vấn đề hàng hải. Sự phân chia quyền hạn này — giữa thuyền trưởng chỉ huy thủy thủ đoàn và hoa tiêu chỉ huy tuyến đường — phù hợp với những gì được biết về kiến thức hàng hải chuyên môn trong các nền văn hóa đi biển tiền hiện đại khác.

Kiến thức hàng hải được truyền đạt thông qua sự kết hợp giữa học nghề và các cẩm nang viết tay. Zhenjing (针经, “kinh điển về la bàn”) — những hướng dẫn tuyến đường thực tế ghi lại phương vị la bàn, độ cao của các vì sao, thời gian đi thuyền và mô tả bờ biển — là các tài liệu nghiệp vụ được tích lũy và cập nhật qua nhiều chuyến đi. Việc tiếp cận những cẩm nang này là một dạng vốn nghề nghiệp: một hoa tiêu biết các tuyến đường đến bờ biển Malabar hoặc Vịnh Ba Tư có thể nhận mức lương cao hơn và có địa vị lớn hơn người chỉ biết các tuyến ven bờ. Vị trí xã hội của huozhang trong hệ thống thứ bậc trên tàu được ghi chép trong một số nguồn tư liệu thời Tống và Minh, dù chi tiết về cách tổ chức đào tạo hàng hải vẫn chưa được hiểu đầy đủ.

🚶 Các thủy thủ bình thường là ai?

Bên dưới thuyền trưởng và hoa tiêu, thủy thủ đoàn của một chiếc thuyền mành vượt đại dương gồm các thủy thủ phụ trách điều khiển buồm, chèo thuyền trong điều kiện lặng gió và quản lý hàng hóa, cùng đầu bếp, thợ mộc và trong một số trường hợp là binh lính hoặc lính canh có vũ trang. Mô tả của Ibn Battuta về các thuyền mành Trung Hoa (khoảng năm 1346 CN) nhắc đến những thủy thủ đoàn có thể lên tới hàng trăm người trên các tàu lớn nhất, dù các sử gia xem những con số này là gần đúng. Điều được ghi chép trong các nguồn hành chính Trung Hoa là việc tuyển mộ thủy thủ thường được tổ chức theo vùng: thủy thủ từ những cộng đồng ven biển nhất định — đặc biệt là các nhóm cư dân sống trên thuyền Tanka (疍家) ở Phúc Kiến và Quảng Đông — cung cấp nguồn lao động hàng hải giàu kinh nghiệm mà các chủ tàu thường xuyên tuyển dụng.

Điều kiện làm việc của các thủy thủ bình thường trên những chuyến đi đường dài bằng thuyền mành chịu ảnh hưởng bởi nhịp điệu theo mùa của gió mùa. Một chuyến đi từ Tuyền Châu đến bờ biển Malabar của Ấn Độ rồi trở về có thể kéo dài gần hai năm, trong đó thủy thủ phải ở lại các cảng nước ngoài nhiều tháng để chờ gió đổi chiều. Trong những thời gian neo đậu này, thủy thủ buôn bán dưới danh nghĩa cá nhân, xây dựng quan hệ với cộng đồng địa phương và trong một số trường hợp định cư lâu dài ở nước ngoài — một mô hình góp phần hình thành các cộng đồng người Hoa hải ngoại trên khắp Đông Nam Á, được ghi nhận từ thời Tống trở đi. Công trình của Robert Antony về các cộng đồng hàng hải ở Biển Đông phân tích chi tiết những mô hình này.

🌍 Các thương nhân nước ngoài tại các cảng Trung Hoa là ai?

Các thành phố cảng Trung Hoa dưới các triều đại Tống và Nguyên là nơi cư trú của những cộng đồng thương nhân nước ngoài đông đảo, đặc biệt đến từ thế giới Ả Rập, Ba Tư và Nam Á. Những cộng đồng này — được gọi chung trong các nguồn Trung Hoa là fanke (番客, “khách nước ngoài”) — chịu sự quản lý của một quan chức chuyên trách gọi là giám quan Shibosi, người giám sát việc thu thuế quan, giải quyết tranh chấp và bố trí nơi ở cho thương nhân nước ngoài. Tại Tuyền Châu, cộng đồng thương nhân nước ngoài đủ lớn để duy trì nhiều nhà thờ Hồi giáo, một đền thờ Hindu và một đền thờ Manichae — bằng chứng vật chất về sự đa dạng tôn giáo đi kèm với hoạt động thương mại đường biển.

Một số thương nhân nước ngoài định cư lâu dài tại các thành phố cảng Trung Hoa, kết hôn với các gia đình địa phương và hòa nhập vào mạng lưới thương mại của Phúc Kiến và Quảng Đông. Gia đình của Phổ Thọ Canh (蒲寿庚), một thương nhân Hồi giáo có nguồn gốc Ả Rập hoặc Ba Tư từng giữ chức giám quan Shibosi của Tuyền Châu vào cuối thời Tống và đầu thời Nguyên, là một trong những ví dụ được ghi chép rõ nhất về quá trình hòa nhập này: quyết định đầu hàng quân Mông Cổ và giao Tuyền Châu cho họ vào năm 1276 CN — một thời điểm then chốt trong cuộc chinh phục miền nam Trung Quốc của nhà Nguyên — được ghi lại chi tiết trong cả nguồn tư liệu Trung Hoa và Hồi giáo, đồng thời phản ánh mức độ mà các gia đình thương nhân nước ngoài đã gắn sâu vào nền kinh tế chính trị của các thành phố cảng Trung Hoa.

Mô hình thuyền gỗ Trung Hoa thủ công — thuyền mành truyền thống — Được chế tác theo truyền thống xưởng đóng thuyền Chu Sơn hình thành từ năm 1980, mô hình này đại diện cho loại thuyền mành vượt đại dương từng được điều khiển bởi các thương nhân, hoa tiêu và thủy thủ được ghi chép trong các tư liệu hàng hải thời Tống và Nguyên.