Những thương nhân của ngành buôn bán bằng thuyền buồm: Ai thực sự đi lại trên các tuyến thương mại của Trung Quốc?

💰 Ai sở hữu và tài trợ các thuyền buồm?

Việc tài trợ các chuyến đi bằng thuyền buồm vượt đại dương dưới các triều Tống và Nguyên vận hành theo một hệ thống tách biệt quyền sở hữu tàu khỏi hoạt động đầu tư hàng hóa. Chủ tàu — có thể là thương nhân giàu có, quan chức địa phương hoặc thành viên của các gia đình buôn bán lâu đời — cung cấp con tàu và thủy thủ đoàn, trong khi các nhà đầu tư hàng hóa đóng góp hàng hóa hoặc vốn để đổi lấy một phần lợi nhuận khi trở về. Cơ chế này, được ghi chép trong các bộ luật thời Tống và những hợp đồng còn tồn tại, cho phép các thương nhân có năng lực tài chính khác nhau tham gia thương mại đường dài mà không phải gánh toàn bộ rủi ro của một chuyến đi. Phân tích của Angela Schottenhammer về các hợp đồng hàng hải thời Nguyên trong The Emporium of the World (2001) là công trình tiếng Anh trình bày chi tiết nhất về những thỏa thuận này.

Vốn cần thiết cho một chuyến đi biển lớn rất đáng kể: một chiếc thuyền buồm lớn, thủy thủ đoàn, lương thực và hàng hóa mang đi tạo thành khoản đầu tư mà rất ít cá nhân có thể tự mình duy trì. Các mạng lưới tín dụng — thường được tổ chức theo quan hệ họ hàng hoặc vùng miền, đặc biệt trong các gia đình thương nhân Phúc Kiến — cung cấp hạ tầng tài chính cho những chuyến đi này. Các học giả như Robert Hartwell và Billy K.L. So đã ghi chép cách đất nông nghiệp hạn chế và đường bờ biển dài của Phúc Kiến thúc đẩy các gia đình thương nhân hướng đến thương mại đường biển như nguồn của cải chủ yếu, tạo nên những mạng lưới chuyên môn và vốn kéo dài qua nhiều thế hệ, duy trì hoạt động buôn bán bằng thuyền buồm qua nhiều triều đại.

🧭 Ai định hướng cho các con tàu — và họ học bằng cách nào?

Thành viên chuyên môn hóa nhất trên một chiếc thuyền buồm vượt đại dương là huozhang (火长) — một chức danh có thể dịch gần nghĩa là “trưởng nhóm lửa” hoặc “thuyền trưởng la bàn”, dùng để chỉ hoa tiêu chịu trách nhiệm về phương vị la bàn, quan sát các vì sao và kiến thức tuyến đường. Pingzhou Ketan của Chu Dụ (khoảng năm 1119 CN) mô tả huozhang là người xác định hướng đi của con tàu bằng kim nam châm khi mây che khuất các vì sao, đồng thời cho biết thuyền trưởng thường nghe theo phán đoán của huozhang trong các vấn đề hàng hải. Sự phân chia quyền hạn này — giữa thuyền trưởng chỉ huy thủy thủ đoàn và hoa tiêu chỉ huy tuyến đường — phù hợp với những gì được biết về kiến thức hàng hải chuyên biệt trong các nền văn hóa đi biển tiền hiện đại khác.

Kiến thức định hướng được truyền lại thông qua sự kết hợp giữa học nghề và các sách hướng dẫn. Zhenjing (针经, “sách kinh điển về la bàn”) — những cẩm nang tuyến đường thực tiễn ghi lại phương vị la bàn, độ cao của các vì sao, thời gian đi biển và mô tả bờ biển — là các tài liệu nghiệp vụ được tích lũy và cập nhật qua nhiều chuyến đi. Quyền tiếp cận những cẩm nang này là một dạng vốn nghề nghiệp: một hoa tiêu biết các tuyến đường đến bờ biển Malabar hoặc vịnh Ba Tư có thể đòi mức thù lao và địa vị cao hơn người chỉ biết các tuyến ven bờ. Vị trí xã hội của huozhang trong hệ thống cấp bậc trên tàu được ghi chép trong một số tư liệu thời Tống và Minh, dù chi tiết về cách tổ chức đào tạo hàng hải vẫn chưa được hiểu đầy đủ.

🚶 Những thủy thủ bình thường là ai?

Bên dưới thuyền trưởng và hoa tiêu, thủy thủ đoàn của một chiếc thuyền buồm vượt đại dương gồm các thủy thủ phụ trách điều khiển buồm, chèo thuyền khi biển lặng và quản lý hàng hóa, cùng đầu bếp, thợ mộc và trong một số trường hợp là binh lính hoặc lính canh có vũ trang. Mô tả của Ibn Battuta về các thuyền buồm Trung Hoa (khoảng năm 1346 CN) đề cập những thủy thủ đoàn có thể lên tới hàng trăm người trên các tàu lớn nhất, dù các sử gia xem những con số này là ước tính. Điều được ghi chép trong các nguồn hành chính Trung Hoa là việc tuyển mộ thủy thủ thường được tổ chức theo vùng: thủy thủ từ những cộng đồng ven biển cụ thể — đặc biệt là các cộng đồng người Tanka (疍家) sống trên thuyền ở Phúc Kiến và Quảng Đông — cung cấp nguồn lao động hàng hải giàu kinh nghiệm mà các chủ tàu thường xuyên tuyển dụng.

Điều kiện làm việc của những thủy thủ bình thường trên các chuyến đi đường dài bằng thuyền buồm chịu ảnh hưởng bởi nhịp điệu theo mùa của gió mùa. Một chuyến đi từ Tuyền Châu đến bờ biển Malabar của Ấn Độ rồi quay về có thể mất gần hai năm, trong đó thủy thủ phải ở lại các cảng nước ngoài nhiều tháng để chờ gió đổi hướng. Trong những thời gian lưu lại này, thủy thủ buôn bán theo tài khoản riêng, thiết lập quan hệ với cộng đồng địa phương và trong một số trường hợp định cư lâu dài ở nước ngoài — một mô thức góp phần hình thành các cộng đồng người Hoa hải ngoại trên khắp Đông Nam Á, được ghi nhận từ thời Tống trở đi. Công trình của Robert Antony về các cộng đồng hàng hải ở Biển Đông phân tích chi tiết những mô thức này.

🌍 Những thương nhân nước ngoài ở các cảng Trung Quốc là ai?

Các thành phố cảng Trung Quốc dưới các triều Tống và Nguyên là nơi cư trú của những cộng đồng thương nhân nước ngoài đáng kể, đặc biệt đến từ thế giới Ả Rập, Ba Tư và Nam Á. Những cộng đồng này — được gọi chung trong các nguồn Trung Hoa là fanke (番客, “khách nước ngoài”) — chịu sự quản lý của một quan chức chuyên trách gọi là Tổng quản Thị bạc, người giám sát việc thu thuế hải quan, giải quyết tranh chấp và sắp xếp nơi ở cho thương nhân nước ngoài. Tại Tuyền Châu, cộng đồng thương nhân nước ngoài đủ lớn để duy trì nhiều nhà thờ Hồi giáo, một đền thờ Hindu và một đền thờ Manichae — bằng chứng vật chất về sự đa dạng tôn giáo đi kèm với thương mại đường biển.

Một số thương nhân nước ngoài định cư lâu dài tại các thành phố cảng Trung Quốc, kết hôn với các gia đình địa phương và hòa nhập vào mạng lưới thương mại của Phúc Kiến và Quảng Đông. Gia đình của Phổ Thọ Canh (蒲寿庚), một thương nhân Hồi giáo gốc Ả Rập hoặc Ba Tư từng giữ chức Tổng quản Thị bạc của Tuyền Châu vào cuối thời Tống và đầu thời Nguyên, là một trong những ví dụ được ghi chép đầy đủ nhất về sự hòa nhập này: quyết định đầu hàng Tuyền Châu cho quân Mông Cổ của Phổ Thọ Canh vào năm 1276 CN — một thời điểm then chốt trong cuộc chinh phục miền nam Trung Quốc của nhà Nguyên — được ghi lại chi tiết trong cả các nguồn Trung Hoa và Hồi giáo, phản ánh mức độ các gia đình thương nhân nước ngoài đã ăn sâu vào nền kinh tế chính trị của các thành phố cảng Trung Quốc.

Mô hình thuyền gỗ Trung Hoa thủ công — Thuyền buồm truyền thống — Được chế tác theo truyền thống xưởng đóng tàu Chu Sơn hình thành từ năm 1980, mô hình này mô phỏng loại thuyền buồm vượt đại dương từng được điều khiển bởi các thương nhân, hoa tiêu và thủy thủ được ghi chép trong các tư liệu hàng hải thời Tống và Nguyên.