Khoang thuyền của thương nhân: Cuộc sống thực sự trên một thuyền buồm Trung Hoa trong chuyến hải hành dài ngày

Đây không phải là tàu chở khách. Đây là một con tàu phục vụ công việc — nơi thương nhân, thủy thủ và đầu bếp đều biết rõ vị trí của mình, còn biển cả quyết định lịch trình.

🛈 Ai có mặt trên một thuyền mành buôn bán — và mỗi người giữ vai trò gì?

Một thuyền mành buôn bán của Trung Quốc trong chuyến hải trình dài trên đại dương mang theo cả một thế giới xã hội nhiều tầng lớp trong không gian chật hẹp. Đứng đầu hệ thống thứ bậc là thuyền trưởng (chuanzhang, 船長), người có quyền quyết định việc dẫn đường, kỷ luật và an toàn của con tàu. Dưới quyền ông là người lái tàu, hoa tiêu (phụ trách la bàn và hải đồ), quản thủy thủ đoàn (chịu trách nhiệm về dây chằng và thiết bị trên boong) và đầu bếp. Các thành viên thủy thủ đoàn giữ những vị trí được phân cấp với nhiệm vụ cụ thể, và hệ thống thứ bậc này được thực thi: tranh chấp trên biển do thuyền trưởng phân xử, với quyền hạn được hậu thuẫn bởi tập quán hàng hải và, dưới thời nhà Minh, bởi quy định của triều đình.

Thương nhân đi cùng hàng hóa của mình giữ một vị trí khác trong hệ thống này. Ông ta không phải thành viên thủy thủ đoàn; ông là đối tác thương mại hoặc hành khách trả tiền, và quan hệ của ông với thuyền trưởng được điều chỉnh bằng hợp đồng chứ không phải mệnh lệnh. Quản lý hàng hóa (huozhang, 貨長) — đôi khi chính là thương nhân, đôi khi là một đại lý được thuê — phụ trách các công việc thương mại của chuyến đi: bảng kê hàng hóa, trọng lượng, giá cả tại các cảng đích và việc phân chia lợi nhuận khi trở về.

Ghi chép của Ibn Battuta về các thuyền mành Trung Quốc vào những năm 1340 mô tả một con tàu đủ lớn để chở vài trăm người, trong đó tầng lớp thương nhân ở các cabin riêng trên boong trên, còn thủy thủ và hành khách có địa vị thấp hơn ở trong khoang hàng. Mô tả này phù hợp với những thuyền mành viễn dương lớn nhất thời nhà Nguyên và đầu nhà Minh; các tàu buôn ven biển nhỏ hơn hẳn có cách sắp xếp ít phân biệt hơn, với thương nhân và thủy thủ đoàn dùng chung nhiều không gian hơn.

🍚 Người ta ăn gì và uống gì trong chuyến hải trình dài?

Lương thực và nước uống là những yếu tố hậu cần chính giới hạn độ dài chuyến đi, và việc chuẩn bị tiếp tế cho một thuyền mành trong chuyến vượt biển kéo dài nhiều tháng là một công việc nghiêm túc. Zhufan Zhi (khoảng năm 1225) mô tả các tàu buôn Trung Quốc mang theo gạo, cá khô, rau muối và các loại nước xốt lên men làm lương thực chủ yếu. Nước ngọt được trữ trong những vò gốm bịt kín — một công nghệ giúp nước giữ được trạng thái có thể uống lâu hơn so với các thùng hở — và được phân phối cẩn thận, đặc biệt trên những chặng đường mà các cảng tiếp tế cách xa nhau.

Đầu bếp giữ một vị trí quan trọng trên thuyền mành buôn bán, và chất lượng thực phẩm được cho là ảnh hưởng đến cả tinh thần lẫn sức khỏe của thủy thủ đoàn. Y học hàng hải Trung Quốc thời Tống và Minh đã nhận ra mối liên hệ giữa chế độ ăn và bệnh tật trên biển; một số ghi chép mô tả việc sử dụng các loại quả có múi được bảo quản và thực phẩm lên men để duy trì sức khỏe thủy thủ đoàn trong những chuyến đi dài — một tập tục tương tự, nhưng phát triển độc lập, với phát hiện sau này của người châu Âu về mối liên hệ giữa chế độ ăn và bệnh scorbut.

Thương nhân có địa vị cao hơn ăn riêng với thủy thủ đoàn và mang theo lương thực của mình, bao gồm trà, rượu và các món ngon được bảo quản. Ibn Battuta ghi nhận rằng những thương nhân Trung Quốc đi cùng ông duy trì một tiêu chuẩn ăn uống mà ông thấy tương đương với những gì từng trải nghiệm trên bờ — một chi tiết cho thấy việc cung cấp lương thực cho tầng lớp thương nhân trên các thuyền mành lớn công phu hơn đáng kể so với khẩu phần cơ bản của thủy thủ đoàn.

🗿 Đời sống nghi lễ trên biển — Mazu, lễ vật và cách chế ngự nỗi sợ

Đời sống nghi lễ trên một thuyền mành Trung Quốc xoay quanh việc cầu cúng nữ thần biển Mazu (婈祖), với tín ngưỡng bắt nguồn từ tỉnh Phúc Kiến dưới thời nhà Tống và lan rộng khắp thế giới hàng hải Trung Quốc trong những thế kỷ tiếp theo. Một miếu thờ Mazu được duy trì trên hầu hết các thuyền mành viễn dương, thường ở một không gian riêng gần đuôi tàu. Hương, thức ăn và tiền vàng mã được dâng lúc khởi hành, trong bão tố và khi cập bến an toàn — một tập tục được ghi chép trong các tư liệu hàng hải Trung Quốc từ thời Tống và vẫn còn được thực hành tại một số cộng đồng ngư dân ngày nay.

Việc một thuyền mành rời cảng đi kèm với một loạt nghi lễ thay đổi tùy vùng, nhưng thường bao gồm dâng lễ tại miếu Mazu, đốt vàng mã và hương, đôi khi đốt pháo để xua đuổi tà ma. Thời điểm khởi hành thường được xác định bằng cách tham khảo thầy bói hoặc một cuốn lịch chỉ ra những ngày tốt để bắt đầu chuyến đi — một tập tục được ghi chép trong Zhuhai Zhi và các tư liệu hàng hải địa phương khác.

Bão là sự kiện đáng sợ nhất trên biển, và phản ứng nghi lễ trước bão diễn ra ngay lập tức: lễ vật được dâng lên Mazu, thủy thủ đoàn có thể cùng nhau đọc lời cầu nguyện, còn thuyền trưởng có thể thay mặt con tàu lập lời nguyện — hứa sẽ quyên góp cho một ngôi đền Mazu nếu trở về an toàn. Những tập tục này không được xem là tách rời khỏi kỹ năng đi biển thực tế; chúng là một phần của cùng một phản ứng tổng hợp trước hiểm nguy, bao gồm điều chỉnh buồm, bơm nước khỏi la canh và cố định hàng hóa.

🌙 Giấc ngủ, không gian và nhịp sống trên biển

Không gian trên một thuyền mành buôn bán được sắp xếp theo địa vị và chức năng. Thương nhân chiếm những nơi riêng tư và được che chắn nhất — các cabin ngăn vách ở đuôi tàu hoặc dưới những cấu trúc trên boong — trong khi thủy thủ đoàn ngủ ngoài trời hoặc trong các không gian chung ở mũi tàu. Việc phân chia không gian phản ánh hệ thống thứ bậc xã hội của con tàu và được mọi người trên tàu hiểu như một biểu hiện tự nhiên của địa vị thương mại và xã hội.

Nhịp sống hằng ngày trên biển được thiết lập bởi chế độ phân ca: các thành viên thủy thủ đoàn luân phiên giữa thời gian làm nhiệm vụ và nghỉ ngơi, trong khi người lái tàu và người canh gác duy trì các ca trực liên tục. Việc định hướng được thực hiện bằng la bàn — la bàn từ đã được sử dụng trên tàu Trung Quốc ít nhất từ thế kỷ 11, như được ghi chép trong Pingzhou Ketan của Chu Dụ năm 1119 — cùng với việc quan sát các vì sao, địa danh ven biển, màu nước và độ sâu.

Sự đơn điệu của một chuyến hải trình dài được phá vỡ bởi những lần dừng tại các cảng quen thuộc để tiếp tế, buôn bán và nghỉ ngơi. Những điểm dừng này không chỉ mang tính hậu cần; chúng còn là các sự kiện xã hội, cơ hội để thương nhân tiến hành giao dịch, thu thập thông tin thị trường và nối lại liên lạc với mạng lưới đại lý và đối tác thư tín vốn khiến hoạt động thương mại đường dài trở nên khả thi. Theo nghĩa này, thuyền mành không chỉ là một con tàu mà còn là một nút di động trong mạng lưới thương mại trải rộng khắp thế giới hàng hải châu Á.

Thuyền mành sông cabin rơm Trung Quốc A-8 — Cấu trúc cabin rơm trên mô hình do xưởng Châu Sơn chế tác này phản ánh những không gian sinh hoạt được che chắn tương tự mà thủy thủ và thương nhân từng sử dụng trên các tàu sông và tàu ven biển phục vụ công việc của Trung Quốc — nhỏ gọn, thiết thực và được xây dựng cho cuộc sống lênh đênh trên mặt nước.