Con đường Tơ lụa trên biển đã định hình thương mại thế giới như thế nào — và những con tàu đã vượt qua tuyến đường này

Con đường Tơ lụa trên biển cổ đại của Trung Quốc đã kết nối Đông Á với Ả Rập và Đông Phi từ nhiều thế kỷ trước thời kỳ thám hiểm của châu Âu. Những con thuyền làm nên điều đó — thuyền buồm Trung Hoa — là những kỳ công kỹ thuật của thời đại. Bài viết này khám phá các tuyến đường thương mại, những con tàu và lý do sở hữu một mô hình thủ công là cách để bạn nắm giữ lịch sử ấy trong tay.

Mạng lưới thương mại lâu đời hơn bạn nghĩ

Từ rất lâu trước khi Vasco da Gama đi vòng qua Mũi Hảo Vọng, các thương nhân Trung Quốc đã vượt biển trên một mạng lưới tuyến hàng hải trải dài từ Quảng Châu đến Calicut, Hormuz và Mombasa. Đó là Con đường Tơ lụa trên biển — mạng lưới thương mại, văn hóa và ngoại giao 2.000 năm tuổi, đưa lụa, đồ sứ, gia vị và tư tưởng đi khắp thế giới được biết đến thời bấy giờ.

Mạng lưới này không hình thành chỉ sau một đêm. Cội nguồn của nó bắt đầu từ thời nhà Hán (206 TCN – 220 SCN), khi các tàu Trung Quốc lần đầu thiết lập quan hệ thường xuyên với các cảng Đông Nam Á. Đến thời nhà Đường (618–907 SCN), các thuyền buồm Ả Rập và Ba Tư cập cảng Quảng Châu đông đến mức thành phố phải duy trì một khu ngoại kiều riêng — fanfang — nơi cư trú của hàng nghìn thương nhân Hồi giáo, Do Thái và Hỏa giáo. Đọc thêm về những thương nhân Ả Rập đã vượt biển đến Trung Quốc.

Vào thời kỳ đỉnh cao dưới triều nhà Tống (960–1279 SCN), các cảng Trung Quốc như Tuyền Châu là những trung tâm giao thương nhộn nhịp nhất thế giới. Nhà du hành Maroc Ibn Battuta, khi ghé thăm vào thế kỷ 14, mô tả nơi đây là một trong những cảng lớn nhất thế giới — một thành phố có bến cảng chật kín thuyền buồm Trung Hoa đến mức những cột buồm trông như một khu rừng.

Con tàu xây dựng nên đế chế thương mại

Điều khiến Con đường Tơ lụa trên biển trở nên khả thi không chỉ là tham vọng — mà còn là kỹ thuật. Thuyền buồm Trung Hoa là một họ tàu được thích nghi với nhiều vùng nước và mục đích khác nhau, đồng thời sở hữu nhiều đặc điểm đi trước bất kỳ con tàu nào đang hoạt động ở phương Tây hàng thế kỷ.

Đây không phải là những cải tiến nhỏ lẻ. Đó là những đổi mới mang tính cấu trúc mà phần còn lại của thế giới cuối cùng đã áp dụng — thường mà không thừa nhận nguồn gốc của chúng. Thuyền buồm Trung Hoa không phải là một loại tàu thô sơ. Đó là con tàu vượt đại dương có năng lực nhất trong thời đại của mình.

Những tuyến đường chính và logic vận hành

Con đường Tơ lụa trên biển không phải một tuyến đường duy nhất mà là một hệ thống gồm nhiều hành lang chồng lấn, mỗi hành lang vận hành theo lịch gió mùa. Các thủy thủ Trung Quốc hiểu rằng gió mùa đông bắc (từ tháng 10 đến tháng 3) sẽ đưa họ về phía tây nam, hướng đến Đông Nam Á và Ấn Độ Dương, trong khi gió mùa tây nam (từ tháng 5 đến tháng 9) sẽ đưa họ trở về. Các chuyến đi được lên kế hoạch theo nhịp điệu này — một kỷ luật đòi hỏi hiểu biết sâu sắc về thiên văn và kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ.

Các tuyến huyết mạch chính gồm:

Mỗi chặng trong mạng lưới này không phải là một chuyến đi đơn lẻ mà là một chuỗi trung chuyển — hàng hóa nhiều lần đổi chủ, lần lượt được vận chuyển bởi thuyền buồm Ả Rập, tàu Ấn Độ, thuyền ba thân Malay và thuyền buồm Trung Hoa. Hệ thống này phụ thuộc lẫn nhau, và bất kỳ sự gián đoạn nào ở một điểm cũng tạo ra những gợn sóng lan khắp toàn bộ mạng lưới.

Những gì được vận chuyển trên các con tàu này

Hàng xuất khẩu của Trung Quốc được lựa chọn vì độ bền khi đi biển và giá trị tại nơi đến: những cuộn lụa bọc vải dầu, đồ sứ xanh trắng đóng trong vỏ trấu, công cụ bằng sắt, tiền đồng được dùng làm tiền tệ trên khắp Đông Nam Á và trà ép thành bánh cho những chặng đường trên bộ.

Hàng hóa mang về cũng được lựa chọn kỹ lưỡng: nhũ hương và một dược từ Ả Rập, bông và hồ tiêu từ bờ biển Malabar của Ấn Độ, ngà voi và vàng từ Đông Phi, gỗ cứng nhiệt đới từ Borneo và Sumatra — những vật liệu không thể tìm thấy ở Trung Quốc và có giá trị cao ngất khi về đến quê nhà.

Nhưng hàng hóa chỉ là một phần của cuộc trao đổi. Các nhà sư Phật giáo đi theo những tuyến đường này đến Ấn Độ để thu thập kinh sách. Các học giả Hồi giáo đến Tuyền Châu và xây dựng những nhà thờ Hồi giáo vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Kỹ thuật gốm sứ Trung Hoa lan sang Việt Nam và Thái Lan. Các khái niệm toán học Ấn Độ đi theo chiều ngược lại. Con đường Tơ lụa trên biển vừa là tuyến đường của tư tưởng, vừa là tuyến đường của hàng hóa — và di sản văn hóa của nó tồn tại lâu hơn di sản thương mại hàng thế kỷ.

Trịnh Hòa và đỉnh cao sức mạnh hàng hải Trung Quốc

Mạng lưới này đạt đến biểu hiện ngoạn mục nhất vào đầu thế kỷ 15, khi nhà Minh phái Đô đốc Trịnh Hòa thực hiện bảy chuyến hải hành lớn từ năm 1405 đến 1433. Hạm đội của ông — vào thời kỳ đỉnh cao có hơn 200 con tàu, trong đó có những bảo thuyền được cho là dài hơn 120 mét — đã ghé thăm 30 quốc gia trên khắp Đông Nam Á, Ấn Độ Dương, Ả Rập và Đông Phi.

Đây không phải những chuyến đi chinh phục. Đó là những chuyến đi phô diễn — nhằm thể hiện tầm vóc và uy thế của triều đình nhà Minh, thu nhận cống phẩm và thiết lập quan hệ ngoại giao. Trịnh Hòa trở về cùng hươu cao cổ, sư tử và ngựa vằn cho vườn thú hoàng gia; cùng những sứ thần nước ngoài chưa từng nhìn thấy Trung Quốc; và cùng những hải đồ chi tiết về đường bờ biển mà các nhà bản đồ học châu Âu phải một thế kỷ sau mới lập được.

Rồi các chuyến đi dừng lại. Nguyên nhân mang tính chính trị và kinh tế — các phe phái trong triều phản đối chi phí, sự hoài nghi của Nho giáo đối với thương mại hàng hải và mối đe dọa ngày càng lớn từ thảo nguyên phương Bắc khiến nguồn lực đế quốc được chuyển hướng vào đất liền. Lệnh cấm biển thời Minh (haijin) sau đó đã chấm dứt trên thực tế thời kỳ thám hiểm đại dương do nhà nước bảo trợ của Trung Quốc — một trong những bước ngoặt lớn của lịch sử.

Thuyền du ngoạn: nơi thương mại trở thành văn minh

Khi của cải từ thương mại tích tụ trong các thành phố cảng, một loại tàu khác xuất hiện — không dùng để chở hàng mà để phục vụ văn hóa. Thuyền du ngoạn Trung Hoa (画船) là loại thuyền hai mái được các quan lại và thương nhân giàu có sử dụng cho tiệc tùng, hội họa thơ ca và biểu diễn âm nhạc trên sông ngòi, bến cảng. Đây là những phòng khách nổi: đồ gỗ sơn mài, rèm lụa, vách ngăn chạm khắc. Chúng là nơi thương mại trở thành văn minh — nơi lợi nhuận từ Con đường Tơ lụa trên biển được chuyển hóa thành nghệ thuật, văn học và lối sống tao nhã.

Mô hình thuyền du ngoạn Trung Hoa thủ công – Thuyền sông bằng gỗ hai mái

Sự suy tàn — và lý do điều đó quan trọng

Con đường Tơ lụa trên biển dần phai nhạt, bị thu hẹp bởi lệnh cấm biển của nhà Minh, rồi bị gián đoạn bởi sự xuất hiện của các tàu buôn vũ trang Bồ Đào Nha và Hà Lan vào thế kỷ 16. Việc Bồ Đào Nha chiếm Malacca năm 1511 — điểm nghẽn của toàn bộ mạng lưới — là một đòn giáng mang tính hệ thống mà trật tự cũ không bao giờ phục hồi được. Đến thế kỷ 17, truyền thống đóng tàu vượt đại dương vĩ đại của Trung Quốc đã thu hẹp thành hoạt động thương mại ven biển và đường sông.

Những gì còn lại là tư liệu lịch sử — khảo cổ học về các vụ đắm tàu, biên niên sử nước ngoài, những mảnh vỡ đồ sứ trong đất Đông Phi — cùng truyền thống chế tác mô hình còn sống động, giữ cho những hình dáng này tồn tại trong gỗ và ký ức. Các xưởng thủ công ở Chu Sơn, nơi sản xuất những mô hình của Ocean Relic Studio, là một phần của sự tiếp nối ấy: những người thợ học nghề từ những người thợ khác, mà những người đó lại học từ các thế hệ trước, trong một dòng truyền thừa không gián đoạn kéo dài về tận thời đại của những chiếc thuyền buồm Trung Hoa.

Sở hữu một phần lịch sử ấy

Một mô hình tàu thủ công là tư liệu lịch sử ba chiều — ghi lại những quyết định kỹ thuật do những con người không có GPS, không có vệ tinh thời tiết và không có chỗ cho sai lầm khi vượt đại dương. Từng mối ghép, từng thanh gia cường trên buồm, từng tấm ván của thân tàu đều tái hiện một giải pháp đã được thử nghiệm qua hàng thế kỷ hải hành.

Đó là chủ đề mở đầu cho một cuộc trò chuyện. Đó là món quà mang theo một câu chuyện. Đó là những gì Ocean Relic Studio tạo nên — không phải những vật trang trí, mà là những vật thể mang theo sức nặng của mối quan hệ giữa một nền văn minh và biển cả.

Đọc thêm

• Tuyền Châu: Cảng biển kết nối Trung Quốc với thế giới trung cổ
• Thế giới đã học được gì từ kỹ thuật đóng tàu Trung Quốc?
• Buồm thuyền buồm Trung Hoa: Vì sao hệ thống buồm có thanh gia cường của Trung Quốc là công nghệ hàng hải tiên tiến nhất thời đại
• Hạm đội Trịnh Hòa: Những con tàu, vai trò và công tác hậu cần phía sau những chuyến hải hành vĩ đại nhất của nhà Minh
• Vì sao Trung Quốc chấm dứt những chuyến hải hành vĩ đại? Lệnh cấm biển thời Minh và những hệ quả
• Những thương nhân Ả Rập đã vượt biển đến Trung Quốc: Khi thuyền buồm Ả Rập gặp thuyền buồm Trung Hoa

Lịch sử hàng hải · Thuyền buồm Trung Hoa · Tuyến đường thương mại cổ đại · Mô hình tàu thủ công · Tuyền Châu · Trịnh Hòa · Nhà Tống · Con đường Tơ lụa trên biển