Tàu mậu dịch Quảng Châu: Cách các thương nhân miền Nam Trung Quốc đóng những con tàu mở cửa thế giới

🌊 Vì sao Quảng Châu là trung tâm thương mại hàng hải của Trung Quốc?

Vị trí của Quảng Châu tại cửa sông Châu Giang, hướng ra Biển Đông, khiến nơi đây trở thành điểm khởi hành tự nhiên cho các chuyến đi đến Đông Nam Á, Nam Á và Bán đảo Ả Rập — những tuyến đường mà thương nhân Trung Quốc đã đi lại từ ít nhất thời nhà Hán. Cảng tự nhiên nước sâu của thành phố có thể tiếp nhận các tàu lớn đi biển, còn vị trí tại tỉnh Quảng Đông giúp thành phố nằm gần những khu rừng tếch và gỗ lim cung cấp nguyên liệu cho ngành đóng tàu. Đến thời nhà Đường, Quảng Châu đã hình thành một cộng đồng thương nhân nước ngoài thường trú — gồm người Ả Rập, Ba Tư, Ấn Độ và Đông Nam Á — sự hiện diện của họ được ghi nhận trong cả tài liệu hành chính Trung Quốc lẫn các ghi chép du hành nước ngoài.

Hệ thống Quảng Châu của nhà Thanh, được chính thức hóa năm 1757, tập trung không gian thương mại vốn đã hình thành này vào một kênh duy nhất dưới sự quản lý chặt chẽ. Toàn bộ hoạt động hàng hải của phương Tây — Anh, Hà Lan, Thụy Điển và Mỹ — buộc phải vào Trung Quốc qua Quảng Châu và chỉ được giao dịch thông qua Cohong, bang hội thương nhân Trung Quốc được cấp phép làm việc với người nước ngoài. Cơ chế này khiến Quảng Châu trở thành cảng Trung Quốc được các nguồn phương Tây ghi chép kỹ lưỡng nhất trong giai đoạn 1757–1842, tạo ra một khối lượng đáng kể tài liệu châu Âu — sổ sách công ty, nhật ký tàu và thư từ ngoại giao — mô tả khá chi tiết tàu thuyền, thương nhân và tập quán thương mại của hoạt động hàng hải miền nam Trung Quốc.

Việc tập trung thương mại tại Quảng Châu cũng duy trì một ngành đóng tàu chuyên biệt ở đồng bằng Châu Giang. Các tàu phục vụ thương mại Quảng Châu cần có khả năng đi biển — mớn nước sâu hơn, kết cấu chắc chắn hơn và kích thước lớn hơn các thuyền mành ven biển trên những tuyến phía bắc — vì vậy các xưởng đóng tàu trong vùng đã phát triển chuyên môn về những kiểu thân tàu lớn này qua nhiều thế kỷ. Dù chi tiết thay đổi tùy theo thợ đóng và từng thời kỳ, các kiểu tàu hình thành từ đó vẫn có chung một nhóm đặc điểm được các quan sát viên châu Âu mô tả nhất quán, đồng thời phân biệt chúng với thuyền mành đáy phẳng phía bắc hoặc các loại thuyền sông nhẹ hơn trên hệ thống sông Dương Tử.

⛵ Thuyền buôn Quảng Châu trông như thế nào?

Các ghi chép châu Âu từ thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19 mô tả những thuyền buôn Quảng Châu lớn là các tàu đáng kể theo tiêu chuẩn đương thời: có ba cột buồm, mỗi cột đều mang buồm lug có thanh nẹp, đuôi tàu cao được trang trí cầu kỳ, mũi tàu bè với đôi mắt được vẽ ở hai bên sống mũi — một đặc điểm được ghi nhận ở hầu hết các kiểu thuyền mành miền nam Trung Quốc — và kiểu thân tàu ưu tiên sức chở hơn tốc độ. Hồ sơ của Công ty Đông Ấn Thụy Điển từ thập niên 1730–1750, bao gồm một số mô tả chi tiết nhất của người châu Âu về cảng Quảng Châu, ghi nhận những tàu có sức chở vài trăm tấn thường xuyên hoạt động tại nơi neo đậu trên sông Châu Giang cùng với các tàu Đông Ấn châu Âu.

Kết cấu thân tàu tuân theo truyền thống thuyền mành Trung Quốc rộng hơn: các vách ngăn ngang chia thân tàu thành những khoang kín nước, ván ghép mép với mép thay vì chồng lên nhau, cùng vật liệu trám kín gồm dầu trẩu, vôi và sợi gai dầu. Đuôi tàu thường được dựng cao thành một cấu trúc nhiều tầng, nơi bố trí khoang thuyền trưởng và tạo tầm quan sát bao quát toàn tàu — đặc điểm mang lại cho những thuyền mành miền nam lớn một dáng hình đặc trưng, có thể nhận ra trong các tranh hàng hải châu Âu thời kỳ đó. Ngược lại, mũi tàu tương đối bè và đầy, được tối ưu cho sức chở thay vì khả năng rẽ qua những con sóng ngược đầu.

Vũ trang thay đổi đáng kể: các tàu hoạt động trên những tuyến dài đến Đông Nam Á và Ấn Độ Dương thường mang theo đại bác, vừa để phòng thủ trước hải tặc vừa để thể hiện địa vị và tiềm lực của thương nhân. Sự hiện diện của đại bác trên tàu buôn Trung Quốc được ghi nhận trong các tài liệu châu Âu và hồ sơ hành chính Trung Quốc, vốn quy định số lượng và cỡ nòng của chúng — những quy định được thực thi không nhất quán và thường bị các thương nhân hoạt động ngoài tầm kiểm soát trực tiếp của chính quyền duyên hải nhà Thanh né tránh.

🗺️ Thương nhân Quảng Châu đi những tuyến đường nào?

Các tuyến thương mại gắn với Quảng Châu trải rộng trên ba vùng địa lý chính. Những tuyến qua Biển Đông kết nối Quảng Châu với các cảng Việt Nam, Philippines, Borneo, Java và bán đảo Mã Lai — một mạng lưới trao đổi trong đó thương nhân Trung Quốc đổi lụa, đồ sứ và hàng chế tạo lấy gia vị, gỗ nhiệt đới, sản vật biển và bạc. Các tuyến này đã hoạt động từ ít nhất thời nhà Tống (960–1279) và được ghi nhận trong tài liệu hành chính Trung Quốc, các văn bản địa lý Ả Rập cũng như hồi ký của những thương nhân Trung Quốc định cư lâu dài tại các thành phố cảng Đông Nam Á.

Những tuyến dài hơn trên Ấn Độ Dương nối Đông Nam Á với các cảng ven biển Coromandel, ven biển Malabar, Sri Lanka và Bán đảo Ả Rập. Sự tham gia của Trung Quốc trên các tuyến này không liên tục bằng hoạt động của thương nhân Ả Rập và Ấn Độ, nhưng được ghi nhận trong tư liệu thời nhà Minh về các chuyến đi của Trịnh Hòa (1405–1433) và trong hồi ký của những thương nhân Trung Quốc hoạt động từ các căn cứ ở Đông Nam Á vào thế kỷ 17 và 18. Các tàu sử dụng trên những tuyến dài này thường là những loại thuyền mành miền nam lớn nhất, có khả năng chở lương thực và hàng hóa cần thiết cho các chuyến đi kéo dài nhiều tháng.

Các tuyến ven biển nội địa nối Quảng Châu với các cảng Phúc Kiến, Chiết Giang và đồng bằng Dương Tử được phục vụ bởi nhiều kích cỡ tàu khác nhau, từ những thuyền mành lớn đi biển chở hàng rời đến các loại thuyền ven biển nhỏ hơn hoạt động trên những chặng ngắn. Các xưởng đóng tàu ở đồng bằng Châu Giang sản xuất tàu cho tất cả những tuyến này, và sự đa dạng về kiểu thân tàu — từ tàu buôn viễn dương lớn với đuôi cao đến tàu chở hàng ven biển nhẹ hơn — phản ánh nhiều nhu cầu thương mại do vị thế cảng phía nam chính của Trung Quốc tạo ra cho Quảng Châu.

📜 Hệ thống Quảng Châu đã định hình tàu thuyền và hoạt động thương mại như thế nào?

Việc Hệ thống Quảng Châu tập trung thương mại phương Tây tại Quảng Châu đã tạo ra một môi trường thương mại đặc thù, định hình cả các loại tàu được sử dụng lẫn những thương nhân vận hành chúng. Các thương nhân Cohong — bang hội được cấp phép, qua đó mọi hoạt động thương mại với phương Tây buộc phải thực hiện — thuộc nhóm những cá nhân giàu có nhất Trung Quốc thế kỷ 18, và nguồn lực thương mại của họ hỗ trợ việc đóng và vận hành những con tàu lớn, được trang bị đầy đủ. Những thương nhân Cohong nổi bật nhất, trong đó có Howqua (Ngô Bỉnh Kiên, 1769–1843), người mà một số sử gia ước tính có tài sản thuộc hàng lớn nhất thế giới vào thời điểm qua đời, vận hành các đội tàu kết nối hoạt động thương mại phương Tây được quản lý tại Quảng Châu với mạng lưới thương mại rộng lớn hơn ở châu Á — lĩnh vực mà Hệ thống Quảng Châu không kiểm soát.

Hệ thống này cũng tạo ra nguồn tư liệu phương Tây chi tiết nhất về thương mại hàng hải Trung Quốc trong bất kỳ giai đoạn nào trước thế kỷ 19. Hồ sơ của Công ty Đông Ấn Anh, sổ sách của Công ty Đông Ấn Thụy Điển và thư từ của các thương nhân Mỹ hoạt động từ thập niên 1780 trở đi mô tả khá chi tiết tàu thuyền, hàng hóa và tập quán thương mại của Quảng Châu — một khối tư liệu, khi kết hợp với hồ sơ hành chính Trung Quốc, cung cấp bức tranh tương đối đầy đủ về hoạt động buôn bán bằng thuyền mành miền nam vào thời kỳ thương mại đạt đỉnh. Đây là nguồn tư liệu chính cho những hiểu biết hiện nay về thuyền buôn Quảng Châu với tư cách một loại tàu.

Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842) và Hiệp ước Nam Kinh sau đó đã mở thêm năm cảng Trung Quốc cho thương mại phương Tây, đồng thời chấm dứt độc quyền của Hệ thống Quảng Châu. Việc hoạt động thương mại phương Tây phân tán sang nhiều cảng đã làm giảm tầm quan trọng độc tôn của Quảng Châu và, trong những thập niên tiếp theo, làm suy yếu sự tập trung về chuyên môn đóng tàu và nguồn vốn thương mại từng duy trì hoạt động buôn bán bằng thuyền mành miền nam. Sự chuyển đổi sang vận tải chạy bằng hơi nước trong nửa sau thế kỷ 19 đã hoàn tất quá trình thay thế những thuyền buôn viễn dương lớn trên các tuyến đường mà chúng đã thống trị suốt nhiều thế kỷ.

Mô hình thuyền mành Trung Quốc thủ công — Thuyền buồm viễn dương — Được sản xuất theo truyền thống xưởng đóng tàu Chu Sơn hình thành năm 1980, mô hình này thể hiện kiểu thân tàu và quy ước giàn buồm của thuyền mành Trung Quốc đi biển — họ tàu rộng hơn mà thuyền buôn Quảng Châu thuộc về — bằng các phương pháp chế tác phù hợp với thực hành lịch sử ở quy mô thật.