Mô hình tàu Trung Quốc trong phim ảnh, văn học và văn hóa đại chúng

Tàu thuyền Trung Hoa đã được khắc họa trong phim phương Tây như thế nào?

Thuyền buồm Trung Hoa du nhập vào vốn từ vựng điện ảnh phương Tây chủ yếu như một cách viết tắt bằng hình ảnh cho Biển Đông và các bối cảnh Đông Á, chứ không phải như một loại thuyền có tính đặc thù lịch sử. Các tác phẩm lấy bối cảnh Hồng Kông, Ma Cao hoặc vùng duyên hải Trung Hoa từ thập niên 1930 đến thập niên 1980 thường sử dụng hình bóng thuyền buồm Trung Hoa — với cánh buồm có thanh nẹp đặc trưng và đuôi thuyền cao — làm cảnh thiết lập hoặc yếu tố nền. Bộ phim The World of Suzie Wong (1960), lấy bối cảnh Hồng Kông, là một trong những ví dụ tương đối sớm về việc sử dụng thuyền buồm Trung Hoa như dấu hiệu gợi không khí và địa điểm trong một tác phẩm lớn của phương Tây.

Thương hiệu James Bond đặc biệt thường xuyên sử dụng mỹ học thuyền buồm Trung Hoa: bộ phim The Man with the Golden Gun (1974) có một chiếc thuyền buồm Trung Hoa xuất hiện nổi bật trong các phân cảnh ven biển Thái Lan, và loại thuyền này cũng lặp lại trong hình ảnh tiếp thị của thương hiệu gắn với các bối cảnh châu Á. Các nhà sử học điện ảnh nhận xét rằng ngôn ngữ hình ảnh của Hollywood về vùng biển châu Á chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các truyền thống minh họa thế kỷ 19 — đặc biệt là những bản in thạch bản của William Alexander và Thomas Allom — hơn là từ việc quan sát trực tiếp các con thuyền thực tế. Điều này có nghĩa là những chiếc thuyền buồm Trung Hoa trên màn ảnh thường pha trộn các đặc điểm của nhiều loại thuyền khu vực khác nhau.

Thuyền Trung Hoa xuất hiện như thế nào trong văn học Trung Hoa cổ điển?

Những chuyến đi trên sông và biển là khung tự sự recurring trong văn học Trung Hoa cổ điển, và nhiều văn bản kinh điển có nêu tên các loại thuyền cụ thể. Nhà thơ đời Đường Đỗ Phủ (712–770 CN) đã viết nhiều về cuộc sống trên sông Dương Tử trong những năm cuối đời; một số bài thơ miêu tả trải nghiệm di chuyển bằng thuyền sông — trong đó có những liên tưởng đến cảm giác vật lý do chuyển động của thuyền cũng như âm thanh của mái chèo và dây chằng buồm. Những bài thơ này thuộc số các nguồn văn học sớm nhất được các học giả sử dụng để tái dựng những khía cạnh trải nghiệm của việc đi lại trên sông ở Trung Hoa.

Tiểu thuyết đời Minh Tây du ký (gán cho Ngô Thừa Ân, khoảng năm 1592) có một số tình tiết vượt sông, trong đó loại thuyền được sử dụng mang ý nghĩa biểu tượng — chiếc phà như ngưỡng cửa giữa các trạng thái tồn tại là một mô-típ recurring trong các tự sự Phật giáo Trung Hoa. Tiểu thuyết đời Thanh Hồng lâu mộng (khoảng năm 1754–1791) miêu tả những chuyến du ngoạn bằng thuyền trên hồ và sông trong vườn như dấu hiệu của đời sống xã hội giới tinh hoa; các học giả, trong đó có David Hawkes, đã lưu ý tính cụ thể của những mô tả này như bằng chứng cho thấy tác giả am hiểu văn hóa thuyền bè đời Thanh.

Hình dáng thuyền buồm Trung Hoa đã du nhập vào nghệ thuật trang trí phương Tây như thế nào?

Thuyền buồm Trung Hoa trở thành hình ảnh quen thuộc trong nghệ thuật trang trí phương Tây vào thế kỷ 18 và 19, nhờ phong trào chinoiserie — một xu hướng thẩm mỹ châu Âu lấy cảm hứng từ những mô-típ thị giác Trung Hoa có thật và do tưởng tượng. Hình ảnh thuyền buồm Trung Hoa xuất hiện trên gạch Delftware, đồ gốm Wedgwood, các tấm giấy dán tường và đồ sơn mài từ thập niên 1720 trở đi, thường bắt nguồn từ những bản khắc được công bố trong các ghi chép về những chuyến du hành của người châu Âu đến Trung Quốc, thay vì từ quan sát trực tiếp. Mạng lưới thương mại của Công ty Đông Ấn Hà Lan là một kênh quan trọng đưa cả đồ vật Trung Hoa đích thực lẫn vốn từ vựng thị giác định hình cách người châu Âu tái hiện đời sống hàng hải Trung Hoa.

Đến thế kỷ 19, thuyền buồm Trung Hoa đã trở thành một trong những loại tàu được tái hiện nhiều nhất trong tranh minh họa hàng hải phương Tây. Tác phẩm China Illustrated (1843) của Thomas Allom và các tranh minh họa của William Alexander về sứ bộ Lord Macartney đến Trung Quốc năm 1793 được tái bản rộng rãi, trở thành tài liệu tham khảo cho các họa sĩ, nhà thiết kế bối cảnh và nhà sản xuất đồ trang trí trên khắp châu Âu và Bắc Mỹ. Những hình ảnh này có xu hướng nhấn mạnh nét đặc trưng về hình dáng của thuyền buồm Trung Hoa — sàn lái cao, những cánh buồm có nẹp ngang và đôi mắt được vẽ ở mũi thuyền — đồng thời giản lược sự đa dạng đáng kể giữa các loại tàu Trung Hoa trên thực tế.

Mô hình tàu đóng vai trò gì trong bảo tàng và văn hóa sưu tầm?

Các mô hình tàu Trung Hoa đã được các tổ chức phương Tây sưu tầm từ đầu thế kỷ 19, khi các thương nhân buôn bán với Trung Quốc trở về từ Quảng Châu và Ma Cao mang theo những đồ vật trang trí, trong đó có các mô hình thuyền buồm nhỏ. Bảo tàng Peabody Essex ở Salem, Massachusetts — được các thương nhân Đông Ấn trở về thành lập vào năm 1799 — lưu giữ một trong những bộ sưu tập quan trọng nhất về văn hóa vật chất của hoạt động buôn bán với Trung Quốc trong thế giới phương Tây, bao gồm các mô hình tàu và dụng cụ hàng hải ghi lại những loại tàu hoạt động trong hoạt động giao thương trên Biển Đông vào thế kỷ 18 và 19.

Trong văn hóa sưu tầm đương đại, các mô hình tàu Trung Quốc giữ một vị trí riêng biệt: chúng đồng thời là hiện vật của lịch sử hàng hải, nghệ thuật trang trí và tư liệu văn hóa. Truyền thống xưởng Chu Sơn — nơi bắt nguồn các mô hình của Ocean Relic Studio — tạo ra những mô hình được công nhận tại Trung Quốc là vật mang di sản văn hóa phi vật thể, một danh hiệu phản ánh tri thức thủ công được tích hợp trong quá trình chế tác. Vị thế kép này, vừa là tác phẩm nghệ thuật vừa là tư liệu lịch sử, ngày càng được các nhà sưu tầm và tổ chức bên ngoài Trung Quốc công nhận.

Mô hình thuyền hoa Trung Quốc thủ công — Tàu mành sông hai mái — Loại thuyền hoa 画舫 được mô tả trong văn học và hội họa thời nhà Thanh, chế tác theo truyền thống xưởng Chu Sơn bằng kỹ thuật ghép mộng thủ công và gỗ tự nhiên.