Sztuka sieci: tradycyjne chińskie techniki połowu i łodzie, które je umożliwiały

Sieć rybacka nie jest prostym przedmiotem. Dla niewprawnego oka to plątanina sznurów i obciążników. Dla rybaka, który ją wykonał — wybrał włókno, obliczył rozmiar oczek, obciążył dolną linkę ołowianymi ciężarkami i wyposażył górną linkę w korkowe pływaki — jest precyzyjnym narzędziem, tak wyspecjalizowanym jak instrument chirurga.

Chińska kultura rybacka przez tysiące lat rozwinęła jedne z najbardziej zaawansowanych technik połowów sieciowych na świecie. Łodzie przewożące te sieci projektowano z myślą o nich: kształt kadłuba, układ pokładu, liczebność załogi i olinowanie odzwierciedlały wymagania stawiane przez sieć. Zrozumieć chińskie łodzie rybackie to zrozumieć sieci, do których użycia je zbudowano.

Siedem tysięcy lat połowów sieciowych

Najstarsze dowody połowów sieciowych w Chinach pochodzą z neolitycznych stanowisk wzdłuż delty rzeki Jangcy i datowane są na około 5000 r. p.n.e. Archeolodzy odkryli obciążniki sieci — niewielkie, perforowane kamienie służące do zatapiania dolnej krawędzi sieci — na stanowiskach starszych o trzy tysiąclecia od najwcześniejszego pisma chińskiego. Sama sieć, wykonana z nietrwałych włókien roślinnych, nie przetrwała. Obciążniki opowiadają jednak całą historię.

W czasach dynastii Zhou (1046–256 p.n.e.) chińskie techniki połowowe były już na tyle rozwinięte, że skodyfikowano je w oficjalnych tekstach. Rytuały Zhou (周礼) opisują zarządzanie rybołówstwem jako funkcję państwową, a wyznaczeni urzędnicy odpowiadali za regulowanie sezonów połowowych, rodzajów sieci i podziału połowu. Rybołówstwo nie służyło już wyłącznie utrzymaniu — było zorganizowaną gałęzią gospodarki, podlegającą takiej samej uwadze administracyjnej jak rolnictwo.

Zaawansowanie chińskiej technologii sieciowej rosło w czasach dynastii Han, Tang i Song, osiągając szczyt doskonałości w okresie Ming (1368–1644) — w tej samej epoce, która wydała wielkie oceaniczne dżonki floty Zheng He oraz statki handlowe Morskiego Jedwabnego Szlaku. Więcej informacji o tym okresie chińskich osiągnięć morskich znajdziesz w naszym artykule o wpływie Morskiego Jedwabnego Szlaku na handel światowy.

Cztery najważniejsze rodzaje sieci

Tradycyjne chińskie sieci rybackie dzielą się na cztery szerokie kategorie, z których każda odpowiada innym środowiskom, gatunkom docelowym i typom łodzi.

Sieć zarzucana (撕网, sāi wǎng) jest najstarszą i najbardziej uniwersalną formą. Okrągła sieć obciążona na obwodzie jest zarzucana przez pojedynczego rybaka stojącego w małej łodzi lub na brzegu rzeki. Rozpościera się w powietrzu, a następnie opada na ławicę ryb. Umiejętność prawidłowego zarzucenia takiej sieci — pełnego otwarcia jej w powietrzu, odczytania nurtu i dostosowania momentu rzutu do ruchu ryb — wymaga lat praktyki. Sieci zarzucane są do dziś używane w całych Chinach, a ich konstrukcja zasadniczo nie zmieniła się od czasów neolitu.

Sieć włóczona (拖网, tuō wǎng), nazywana również niewodem, jest używana przez dwie współpracujące łodzie. Jedna łódź trzyma koniec sieci, podczas gdy druga wiosłuje szerokim łukiem, okrążając ławicę ryb, po czym obie jednostki zaciągają sieć. Technika ta wymaga precyzyjnej współpracy załóg i szczegółowej znajomości zachowania ryb. Łodzie używane do połowów niewodem miały zazwyczaj szerokie i stabilne kadłuby, przystosowane do wytrzymywania naprężenia pełnej sieci bez ryzyka wywrócenia.

Sieć podnoszona (荆网, jīng wǎng) to pozioma sieć zawieszona pod powierzchnią wody na ramie i okresowo podnoszona, by uwięzić ryby, które zgromadziły się nad nią. Kwadratowe sieci podnoszone z delty Jangcy — zawieszone na bambusowych tyczkach na brzegu rzeki lub na dziobie nieruchomej łodzi — należą do najbardziej charakterystycznych narzędzi połowowych w chińskiej kulturze i są wyjątkowo skuteczne w przypadku niektórych gatunków.

Stała sieć-pułapka (定置网, dìng zhì wǎng) jest kotwiczona do dna morskiego lub rzecznego i pozostawiana w wybranym miejscu, wykorzystując naturalny ruch ryb wzdłuż przewidywalnych tras. Sieci te miały szczególne znaczenie w środowiskach pływowych, takich jak Zhoushan, gdzie ryby podążały za przypływem przez kanały między wyspami. Umiejętność właściwego odczytywania rytmu pływów, by poprawnie umieścić stałą sieć, przekazywano z ojca na syna przez pokolenia.

Połowy z kormoranami: współpraca człowieka ze zwierzęciem

Spośród wszystkich chińskich technik połowowych połowy z kormoranami (鹬鱼, lú cí) wyróżniają się elegancją i bliskością relacji. Wyszkolonemu kormoranowi — dużemu ptakowi nurkującemu o wyjątkowych zdolnościach do ścigania ryb pod wodą — zakłada się luźną obrączkę na szyję, która uniemożliwia mu połykanie dużych ryb. Ptak nurkuje, chwyta rybę i wraca do łodzi, gdzie rybak wyjmuje ją z jego gardła.

Technika ta wymaga wielu lat szkolenia zarówno ptaka, jak i rybaka. Doświadczony rybak może pracować jednocześnie z tuzinem ptaków, kierując nimi za pomocą długiego drąga, obserwując ich zachowanie, by rozpoznać moment złapania ryby, i nagradzając je małymi rybkami, które mogą połknąć. Relacja rybaka z ptakiem jest rzeczywiście oparta na współpracy — ptaki uczą się reagować na sygnały opiekuna, a doświadczone osobniki wykształcają upodobania i osobowości, które ich opiekunowie dobrze znają.

Połowy z kormoranami są opisane w chińskich tekstach z czasów dynastii Tang (618–907 n.e.) i przedstawiane na obrazach z okresu Song. Praktykowano je na rzekach i jeziorach południowych Chin, szczególnie w Guilin, Hunanie i regionie delty Jangcy. Dziś przetrwały głównie jako pokaz kulturowy, ale związane z nimi łodzie — wąskie, niskie i niezwykle zwrotne — nadal należą do najbardziej eleganckich jednostek roboczych w historii chińskiego szkutnictwa.

Łódź do połowów sieciowych: konstrukcja podporządkowana przeznaczeniu

Każdy element konstrukcji tradycyjnej chińskiej łodzi rybackiej odzwierciedlał rodzaj sieci, do którego przewożenia ją przeznaczono. Związek między jednostką a sprzętem był tak ścisły, że typy łodzi często nazywano od głównej metody połowu, a nie od kształtu kadłuba.

Łodzie do połowów sieciowych wymagały określonego układu pokładu: wolnej przestrzeni roboczej na dziobie i rufie do rozkładania oraz wybierania sieci, miejsca pod pokładem na przechowywanie sieci, gdy nie była używana, oraz kadłuba wystarczająco stabilnego, by wytrzymać niesymetryczne obciążenie siecią pełną ryb po jednej stronie. Wysokość burty — czyli wysokość kadłuba nad linią wodną — musiała być na tyle niska, by można było bez nadmiernego wysiłku wciągać sieci przez burtę, ale jednocześnie na tyle duża, by pokład pozostawał suchy przy wzburzonej wodzie.

Łodzie rzeczne, takie jak tradycyjna dżonka z siecią budowana od stuleci w Zhoushan, były przystosowane do specyficznych warunków śródlądowych dróg wodnych: miały małe zanurzenie, umożliwiające pokonywanie płycizn, płaskie dna zapewniające stabilność na spokojnej wodzie oraz kształt kadłuba pozwalający na poruszanie się za pomocą tyczki lub wioseł przy braku wiatru. Sieć — zarzucona na dziób, przechowywana na śródokręciu lub zawieszona na ramie — była równie ważną częścią tożsamości łodzi jak jej kadłub.

Ręcznie wykonany model chińskiej łodzi rybackiej — tradycyjna rzeczna dżonka z siecią — wierna miniatura dżonek do połowów sieciowych, które przez stulecia pływały po chińskich rzekach i wodach przybrzeżnych.

Zachowanie formy: modele łodzi rybackich jako świadectwa kultury

Tradycyjne łodzie rybackie Chin znikają. Włókno szklane i aluminium zastąpiły drewno, silniki wyparły żagle i wiosła, a trawlery przemysłowe zastąpiły floty małych łodzi, które niegdyś definiowały społeczności nadbrzeżne. Dżonka do połowów sieciowych — z charakterystycznym układem pokładu, określonymi proporcjami kadłuba i siecią zarzuconą na dziobie — staje się zabytkiem historycznym, a nie jednostką roboczą.

Ręcznie wykonane modele zachowują to, czego nie potrafią oddać fotografie: trójwymiarową rzeczywistość tych jednostek, ich proporcje w przestrzeni oraz relację między kadłubem, siecią i olinowaniem, dzięki której były funkcjonalnymi przedmiotami, a nie tylko pięknymi obiektami. Model zbudowany przez rzemieślnika, który czerpał wiedzę od szkutników, zawiera informacje, których żadna ilustracja nie jest w stanie w pełni przekazać.

Dla kolekcjonerów zainteresowanych chińskim dziedzictwem morskim model łodzi rybackiej zajmuje inne miejsce niż model statku-dżonki czy jednostki skarbowej. Nie jest pomnikiem cesarskich ambicji ani dalekosiężnego handlu. To portret zwyczajnego życia zawodowego — łodzi, które żywiły społeczności, sieci, które je utrzymywały, oraz wiedzy przekazywanej z rąk do rąk przez pokolenia. Szerszy przegląd typów jednostek, które kształtowały chińską kulturę morską, znajdziesz w naszym przewodniku kolekcjonera po historycznych typach chińskich jednostek oraz w artykule o łodziach rybackich starożytnych Chin.

Często zadawane pytania

Jakie są główne rodzaje tradycyjnych chińskich sieci rybackich?
Tradycyjne chińskie sieci rybackie dzielą się na cztery główne kategorie: sieć zarzucaną (撕网), rzucaną przez pojedynczego rybaka w celu okrążenia ryb; sieć włóczoną (拖网), używaną przez dwie współpracujące łodzie; sieć podnoszoną (荆网), poziomą sieć okresowo podnoszoną spod wody; oraz stałą sieć-pułapkę (定置网), zakotwiczoną w wybranym miejscu i wykorzystującą ruch ryb wzdłuż przewidywalnych tras.

Jak długa jest historia połowów sieciowych w Chinach?
Połowy sieciowe w Chinach mają co najmniej 7000 lat. Neolityczne stanowiska archeologiczne w delcie rzeki Jangcy, datowane na około 5000 r. p.n.e., dostarczyły obciążników sieci starszych o trzy tysiąclecia od najwcześniejszego pisma chińskiego.

Na czym polegają połowy z kormoranami i gdzie je praktykowano?
Połowy z kormoranami to technika, w której wyszkolone ptaki, wyposażone w obrączkę na szyi uniemożliwiającą im połykanie dużych ryb, nurkują, by złapać ryby, a następnie przynoszą je do łodzi rybaka. Udokumentowane w chińskich tekstach z czasów dynastii Tang (618–907 n.e.), praktykowano je na rzekach i jeziorach południowych Chin, szczególnie w Guilin, Hunanie i regionie delty Jangcy.

Jak rodzaj używanej sieci wpływał na konstrukcję chińskiej łodzi rybackiej?
Rodzaj sieci bezpośrednio kształtował konstrukcję kadłuba, układ pokładu, wysokość burty i liczebność załogi. Łodzie do połowów niewodem potrzebowały szerokich, stabilnych kadłubów, by wytrzymać naprężenie pełnej sieci; łodzie z sieciami podnoszonymi wymagały specjalnych konstrukcji dziobowych do podparcia ramy; rzeczne dżonki rybackie musiały mieć małe zanurzenie i płaskie dno, by poruszać się po śródlądowych drogach wodnych. Sieć i łódź projektowano jako zintegrowany system.

Dlaczego tradycyjne chińskie łodzie rybackie znikają?
Włókno szklane i aluminium zastąpiły drewno w budowie łodzi, silniki wyparły żagle i wiosła, a trawlery przemysłowe zastąpiły floty małych łodzi. Charakterystyczne kształty kadłubów, układy pokładów i techniki budowy związane z tradycyjnymi jednostkami do połowów sieciowych są dziś zachowywane głównie przez starszych rzemieślników i w ręcznie wykonanych modelach.

Co sprawia, że model chińskiej łodzi rybackiej jest wartościowym przedmiotem kolekcjonerskim?
Ręcznie wykonany model łodzi rybackiej zachowuje trójwymiarową rzeczywistość jednostki roboczej — jej proporcje oraz relację między kadłubem, siecią i olinowaniem — w sposób, którego nie potrafią oddać fotografie ani ilustracje. Modele tworzone przez rzemieślników posiadających bezpośrednią wiedzę o tradycyjnym szkutnictwie zawierają informacje kulturowe, które w przeciwnym razie zostałyby utracone wraz ze znikaniem samych jednostek.