- W ciągu trzech tysiącleci historii morskiej Chiny wykształciły setki odrębnych typów jednostek pływających — z których większość nie istnieje już w żadnej formie.
- Jedne zniknęły wskutek cesarskich zakazów, inne w wyniku przejścia z drewna na stal, a jeszcze inne po prostu dlatego, że zniknęły społeczności, które je budowały.
- To, co przetrwało, ma fragmentaryczny charakter: tu obraz, tam wzmianka w kronice dynastycznej, czasem znalezisko archeologiczne. A w rzadkich przypadkach — ręcznie wykonany model.
- Utrata tych typów jednostek nie jest jedynie tragedią morską — to także utrata ucieleśnionej wiedzy o tym, jak ludzie rozwiązywali problem przemieszczania się po wodzie.
- Zrozumienie tego, co utracono, sprawia, że to, co przetrwało — w warsztatach, kolekcjach i starannie wykonanych modelach — nabiera jeszcze większego znaczenia.
Każdy typ jednostki, który kiedykolwiek istniał, był w pewnym momencie czyimś najlepszym rozwiązaniem konkretnego problemu. Problemem mogło być łowienie ryb w określonej rzece, przewożenie jedwabiu przez konkretny odcinek morza albo przemieszczanie wojsk w górę określonego kanału. Rozwiązanie — kształt kadłuba, olinowanie, metoda budowy — było wynikiem wiedzy gromadzonej przez pokolenia i sprawdzanej w zetknięciu z rzeczywistością wiatru i wody, aż zaczęło działać.
Gdy znika jakiś typ jednostki, znika wraz z nim również dane rozwiązanie. Nie tylko fizyczny obiekt, lecz także zawarta w nim wiedza: rozumienie, dlaczego kadłub miał taki kształt, dlaczego dziób był nachylony pod takim kątem i dlaczego poszycie układano w tej kolejności. Wiedza ta żyła w rękach rzemieślników, a nie w książkach. Gdy rzemieślnicy przestali je budować, wiedza przestała istnieć.
W XX wieku Chiny utraciły więcej typów jednostek pływających niż w jakiejkolwiek wcześniejszej epoce swojej historii. Poniżej przedstawiono opis części tego, co utracono — i wyjaśnienie, dlaczego ma to znaczenie.
Sha chuan: olbrzym o płaskim dnie z Żółtej Rzeki
Żółta Rzeka jest jedną z najtrudniejszych rzek świata do żeglugi. Niesiona przez nią ilość osadów — największa spośród wszystkich głównych rzek na Ziemi — tworzy nieustannie zmieniające się mielizny, nieprzewidywalne prądy i koryto, które w ciągu jednego sezonu powodziowego może przesunąć się o wiele kilometrów. Jednostki pływające po Żółtej Rzece musiały być projektowane z myślą o warunkach, które w ciągu jednego sezonu zniszczyłyby konwencjonalny kadłub.
Odpowiedzią był sha chuan (沙船, „łódź piaskowa”). Była to jednostka o płaskim dnie i niezwykle dużej szerokości w stosunku do długości, zaprojektowana tak, by spoczywać na mieliznach, a nie z nimi walczyć — bezpiecznie osiąść na dnie, gdy poziom rzeki opadał, i znów unosić się na wodzie, gdy się podnosił. Jej małe zanurzenie pozwalało żeglować po wodach, na których każda głębiej zanurzona jednostka utknęłaby na mieliźnie. Szeroki, stabilny kadłub mógł przewozić ogromne ładunki przez rzekę, która nie miała stałego koryta.
Sha chuan był niegdyś jednym z najpowszechniejszych typów jednostek w północnych Chinach. Tysiące takich statków pływało po Huang He i jego dopływach, przewożąc zboże, węgiel i towary między interiorami a wybrzeżem. W połowie XX wieku zniknęły — najpierw wyparte przez jednostki napędzane parą, a następnie przez transport kolejowy i drogowy. Ostatni budowniczowie sha chuan zmarli, nie przekazawszy swojej wiedzy. Dziś nie wytwarza ich żaden warsztat. Pozostało po nich zaledwie kilka malowideł i parę wzmianek w kronikach dynastycznych.
Statek skarbowy: zaginiony gigant Zheng He
Spośród wszystkich zaginionych typów jednostek w Chinach żaden nie pobudzał wyobraźni bardziej niż statki skarbowe (宝船, bǎo chán) z floty Zheng He. Źródła historyczne opisują jednostki o niezwykłych rozmiarach — największe drewniane statki, jakie kiedykolwiek zbudowano, wyposażone w dziewięć masztów i mierzące, według szacunków, od 60 do 130 metrów długości. Przewoziły ambasadorów, daniny, egzotyczne zwierzęta oraz manifestację potęgi dynastii Ming na Oceanie Indyjskim.
Następnie, w 1433 roku, wyprawy ustały. Zmarł cesarz Xuande. Konfucjańska biurokracja zdobyła przewagę. Statki pozwolono, by niszczały. Według niektórych przekazów zapisy dotyczące ich budowy zostały celowo zniszczone. W ciągu jednego pokolenia Chiny utraciły nie tylko statki, lecz także wiedzę o tym, jak je budować.
To, jak dokładnie wyglądały statki skarbowe, wciąż pozostaje prawdziwą zagadką. Kształt kadłuba, układ olinowania i konstrukcja wewnętrzna — wszystkie te kwestie są nadal przedmiotem naukowych debat. Praktyczna wiedza o budowie drewnianego, dziewięciomasztowego statku tej wielkości zaginęła wraz z rzemieślnikami, którzy zbudowali ostatni taki okręt, zapewne w połowie XV wieku.
Więcej informacji o wyprawach Zheng He i ich dziedzictwie znajdziesz w naszym artykule o dziedzictwie Zheng He oraz w naszym omówieniu słynnych chińskich statków w historii.
Statek-wieża: okręt wojenny, który ukształtował historię Chin
Statki-wieże (楼船, lóu chán) z okresu dynastii Han i Trzech Królestw były wielopokładowymi platformami bojowymi, które przewoziły żołnierzy, łuczników i sprzęt oblężniczy podczas bitew rzecznych decydujących o losach dynastii. Bitwa pod Czerwonymi Klifami w 208 roku n.e. — jedno z najważniejszych starć morskich w historii Chin — rozegrała się między flotami tych jednostek na rzece Jangcy.
Jednak same statki-wieże znane są wyłącznie z malowideł, opisów literackich i kilku glinianych modeli znalezionych w grobowcach z czasów dynastii Han. Nigdy nie podjęto się pełnej rekonstrukcji, ponieważ nie zachowała się niezbędna wiedza konstrukcyjna. Wielopokładowa budowa, połączenie stanowisk bojowych z konstrukcją kadłuba, współdziałanie wioślarzy z żaglami — wszystko to bezpowrotnie zaginęło.
Maokou Chuan: zaginiona łódź rybacka z rzeki Min
Nie wszystkie utracone typy jednostek były okazałe. Maokou chuan z rzeki Min w prowincji Fujian była wąską łodzią rybacką o wysokich burtach, przystosowaną do szybkiego nurtu dolnego biegu rzeki Min, gdzie rzeka zwęża się między skalistymi brzegami, zanim dotrze do morza. Jej ostry, przypominający nóż dziób był zaprojektowany do przecinania stojących fal przy ujściu rzeki, a wysoki rufowy nadburcie chroniło załogę przed bryzgami.
Zbudowano ją z konkretnego gatunku miejscowego cedru występującego w dolinie rzeki Min — gatunku, który od tego czasu został niemal całkowicie wytrzebiony. Gdy drewno zniknęło, wraz z nim zniknęła łódź. Ostatnią maokou chuan podobno zbudowano w latach 60. XX wieku. Nigdy nie sporządzono żadnych planów. Nigdy nie wykonano żadnego modelu. Dziś znana jest wyłącznie z pojedynczej fotografii wykonanej przez zagranicznego misjonarza w latach 20. XX wieku oraz z krótkiego opisu w regionalnym leksykonie geograficznym. W każdym istotnym sensie już nie istnieje.
Ręcznie wykonany model chińskiej łodzi rybackiej — tradycyjna drewniana dżonka rzeczna z siecią — jeden z typów jednostek wciąż dokumentowanych i zachowywanych w tradycji Zhoushan — zanim i on stanie się historią.
Dlaczego modele mają znaczenie: ostatni zapis
Opisane powyżej typy jednostek zniknęły. Ale inne jeszcze nie zniknęły — jedynie stopniowo odchodzą w przeszłość. Rybackie dżonki z Zhoushan, łodzie rzeczne delty Jangcy, przybrzeżne statki handlowe Morza Południowochińskiego: te jednostki wciąż istnieją w żywej pamięci, w wiedzy rzemieślników, którzy je budowali lub na nich pracowali, oraz w warsztatach, które nadal tworzą ręcznie wykonane modele oparte na bezpośredniej wiedzy o ich konstrukcji.
Ręcznie wykonany model stworzony przez rzemieślnika posiadającego bezpośrednią wiedzę o danym typie jednostki nie jest ozdobą. Jest zapisem — najbardziej kompletnym istniejącym trójwymiarowym zapisem tego, jakie proporcje miała ta jednostka, jak ją budowano i jak wyglądała na wodzie. Gdy odejdzie ostatni rzemieślnik pamiętający budowę pełnowymiarowych wersji tych jednostek, wykonane przez niego modele będą najważniejszym świadectwem tego, jak te jednostki wyglądały.
To nie jest hipotetyczna przyszłość. To dzieje się teraz. Okno czasowe, w którym żywą wiedzę rzemieślniczą można zachować w formie modelu, się zamyka. Dla kolekcjonerów, którzy to rozumieją, ręcznie wykonany model statku nie jest po prostu pięknym przedmiotem — jest aktem zachowania dziedzictwa. Więcej informacji o tym, na co zwrócić uwagę w modelu, który odzwierciedla autentyczną wiedzę rzemieślniczą, znajdziesz na naszej liście kontrolnej kolekcjonera dotyczącej zakupu drewnianego modelu statku oraz w naszym przewodniku po historycznych typach chińskich jednostek.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego tak wiele chińskich typów statków zniknęło w XX wieku?
Głównymi przyczynami były przejście z drewna na stal i włókno szklane, zastąpienie transportu rzecznego i przybrzeżnego transportem kolejowym i drogowym oraz industrializacja rybołówstwa. Gdy zniknął rynek tradycyjnych drewnianych jednostek, rzemieślnicy, którzy je budowali, przestali to robić — zabierając ze sobą swoją wiedzę.
Co wiadomo o statkach skarbowych Zheng He?
Źródła historyczne opisują statki skarbowe mające do dziewięciu masztów i szacowaną długość od 60 do 130 metrów, lecz wiedza o ich budowie zaginęła, gdy dynastia Ming zakończyła swoje wyprawy morskie w 1433 roku. Kształt kadłuba, konfiguracja ożaglowania i struktura wewnętrzna pozostają przedmiotem trwającej debaty naukowej.
Czy istnieją chińskie typy statków, które wciąż są dokumentowane?
Tak — ale ten czas szybko się kończy. Dżonki rybackie z Zhoushan, łodzie rzeczne z delty Jangcy oraz kilka typów przybrzeżnych statków handlowych są nadal obecne w żywej pamięci i są utrwalane w ręcznie wykonanych modelach przez warsztaty mające bezpośrednie korzenie w tradycjach ich budowy.
Czym jest sha chuan?
Sha chuan („łódź piaskowa”) była jednostką o płaskim dnie, zaprojektowaną do żeglugi po nieustannie zmieniających się łachach piasku na Żółtej Rzece. Niegdyś należała do najpowszechniejszych typów statków w północnych Chinach, lecz do połowy XX wieku całkowicie zniknęła, wyparta przez jednostki napędzane parą i transport lądowy.
Dlaczego ręcznie wykonany model statku uważa się za zapis historyczny?
Model wykonany przez rzemieślnika mającego bezpośrednią wiedzę o danym typie statku zachowuje w trzech wymiarach jego proporcje, techniki budowy i repertuar zdobień — informacje, których obrazy i opisy pisemne nie są w stanie w pełni przekazać. W przypadku typów statków, które nie zachowały się w pełnej skali, dobrze wykonany model może być najpełniejszym zapisem tego, jak statek rzeczywiście wyglądał.
Które chińskie typy statków uważa się za najpoważniejsze straty?
Uczeni na ogół uznają utratę tradycji budowy mingowskich statków skarbowych za najpoważniejszą. Łodzie sha chuan na Żółtej Rzece, statki wieżowe z okresu dynastii Han i Trzech Królestw oraz liczne regionalne typy łodzi rybackich stanowią równie niepowetowane straty wyspecjalizowanej wiedzy morskiej.
Komentarze: 0