Belem: Lịch sử, Văn hóa và Nghệ thuật Làm Mô hình Tàu Gỗ
Xuất bản bởi Ocean Relic Studio | Loạt sách Di sản Hàng hải
Lời mở đầu: Một tượng đài sống của Thời đại Buồm
Trong số những con tàu buồm lớn từng chen kín các bến cảng châu Âu và châu Mỹ, rất ít con còn tồn tại đến thế kỷ XXI mà vẫn giữ nguyên bản sắc ban đầu. Sự tàn phá của thời gian, chiến tranh, tình trạng bị bỏ mặc, cùng đà tiến không ngừng của động cơ hơi nước và diesel đã cuốn đi phần lớn những con tàu buồm vĩ đại của thế kỷ XIX, chỉ để lại một số ít tàu sống sót làm nhân chứng cho thời đại buồm. Trong số đó, không con nào có ý nghĩa lịch sử lớn hơn hoặc gắn bó sâu sắc hơn với ký ức văn hóa của một quốc gia như Belem — con tàu buồm lớn thế kỷ XIX cuối cùng còn tồn tại của Pháp, đồng thời là một trong những con tàu buồm nổi tiếng nhất thế giới.
Được hạ thủy tại Nantes năm 1896, Belem đã trải qua nhiều cuộc đời: tàu chở hàng thuộc địa, du thuyền tư nhân của giới quý tộc Anh, tàu huấn luyện cho các học viên hải quân Ý, và cuối cùng là một tượng đài nổi trên mặt nước của di sản hàng hải Pháp. Câu chuyện của con tàu là câu chuyện về sức sống phi thường — một con tàu đã vượt qua hai cuộc thế chiến, nhiều lần chuyển chủ sở hữu và hàng chục năm bị bỏ mặc, để rồi xuất hiện trong vẻ huy hoàng sau khi được phục chế, trở thành biểu tượng cho mối quan hệ của nước Pháp với biển cả. Ngày nay, Belem lênh đênh trên vùng biển Đại Tây Dương và Địa Trung Hải như một bảo tàng sống, đưa hành khách và học viên thực tập trong những chuyến hải hành kết nối hiện tại với quá khứ sâu xa của văn hóa hàng hải châu Âu.
Mô hình gỗ thủ công của Belem thu nhỏ di sản ấy — một lời tri ân ba chiều dành cho con tàu có lịch sử trải dài qua các châu lục và thế kỷ. Bài tiểu luận này lần theo hành trình phi thường của Belem từ nguồn gốc tại các xưởng đóng tàu Nantes đến vai trò hiện nay như một báu vật quốc gia, xem xét ý nghĩa văn hóa của con tàu ở Pháp và xa hơn nữa, khám phá những truyền thống làm mô hình tàu gỗ đã gìn giữ ký ức về những con tàu buồm vĩ đại, đồng thời suy ngẫm về lý do các hiện vật như mô hình Belem vẫn tiếp tục mê hoặc các nhà sưu tầm, sử gia và người đam mê trên khắp thế giới.
Phần I: Nguồn gốc của Belem — Nantes và Thời đại Thương mại Thuộc địa
1.1 Các xưởng đóng tàu Nantes và hoạt động thương mại bằng thuyền buồm vào cuối thế kỷ XIX
Belem ra đời tại một thành phố có lịch sử hàng hải lâu đời và phức tạp. Nantes, nằm ở cửa sông Loire trên bờ Đại Tây Dương của Pháp, đã là một trong những cảng lớn của châu Âu từ thời Trung Cổ. Đến thế kỷ XIX, nơi đây trở thành một trung tâm quan trọng về đóng tàu, thương mại thuộc địa và giao thương hàng hải, với những mối liên hệ chặt chẽ với các đảo trồng mía đường ở vùng Caribe, những khu vực sản xuất ca cao ở Tây Phi và Nam Mỹ, cùng các mạng lưới rộng lớn hơn của thương mại đế quốc Pháp (Butel, 1999).
Cuối thế kỷ XIX là giai đoạn chuyển tiếp của thế giới hàng hải. Động lực hơi nước đã làm thay đổi vận tải biển từ những năm 1840, và đến những năm 1880, 1890, tàu hơi nước đã chiếm ưu thế trên các tuyến thương mại lớn ở Đại Tây Dương. Tuy vậy, tàu buồm vẫn có khả năng cạnh tranh trên một số tuyến nhất định — đặc biệt là những tuyến có khoảng cách xa, gió ổn định và chở các loại hàng rời không đòi hỏi giao hàng nhanh. Hoạt động buôn bán ca cao từ Brazil sang châu Âu là một trong những tuyến như vậy, và Belem được đóng để phục vụ hoạt động thương mại này (Villiers, 1953).
Belem được đóng tại xưởng tàu Dubigeon ở Nantes và hạ thủy ngày 10 tháng 6 năm 1896. Con tàu được chế tạo theo kiểu barque ba cột buồm — một loại tàu có buồm vuông trên cột buồm trước và cột buồm chính, cùng buồm dọc trên cột buồm sau — một kiểu giàn buồm kết hợp sức mạnh của buồm vuông khi chạy theo gió mậu dịch với hiệu quả của buồm dọc khi điều động trong cảng. Thân tàu được làm bằng thép, phản ánh quá trình chuyển đổi từ gỗ sang kim loại đã làm thay đổi ngành đóng tàu vào nửa sau thế kỷ XIX, nhưng dáng tàu vẫn mang những đường nét của tàu buồm barque cổ điển: dài, thon và thanh lịch (Butel, 1999).
1.2 Thương mại ca cao: Brazil và hành trình vượt Đại Tây Dương
Mục đích ban đầu của Belem là chở ca cao từ cảng Belém của Brazil — nơi con tàu được đặt tên theo — đến các nhà máy chocolate ở Nantes. Thành phố Nantes đã trở thành một trong những trung tâm của ngành công nghiệp chocolate Pháp vào thế kỷ XIX, và nhu cầu đối với ca cao Brazil chất lượng cao rất lớn. Chuyến hải hành từ Belém đến Nantes là một hành trình đầy thử thách, đòi hỏi một con tàu có khả năng ứng phó với những luồng gió thay đổi và biển động mạnh ở Nam Đại Tây Dương và Bắc Đại Tây Dương (Villiers, 1953).
Belem đã thực hiện nhiều chuyến hải hành trên tuyến này vào cuối những năm 1890 và đầu những năm 1900, chở ca cao về phía bắc và trở về với hàng hóa chế tạo. Những chuyến đi này không phải không có nguy hiểm: Đại Tây Dương là một đại dương khắc nghiệt, và Belem đã gặp bão, những lúc lặng gió cùng đủ mọi điều kiện khiến việc vượt biển trong thời đại tàu buồm vừa là cuộc phiêu lưu vừa là mối hiểm nguy. Thủy thủ đoàn của một con tàu như Belem — thường khoảng hai mươi người — sống và làm việc trong điều kiện vô cùng gian khổ; cuộc đời họ bị chi phối bởi nhịp điệu của chế độ canh gác và yêu cầu xử lý buồm (Villiers, 1953; Lacour-Gayet, 1910).
1.3 Sự kết thúc của thời đại tàu buồm thương mại
Hoạt động của Belem với tư cách tàu chở hàng thương mại tương đối ngắn ngủi. Đến những năm đầu thế kỷ XX, tính hiệu quả kinh tế của vận tải biển đã nghiêng hẳn về phía tàu hơi nước, và tàu buồm barque không còn đủ sức cạnh tranh trên các tuyến thương mại xuyên Đại Tây Dương. Belem thực hiện chuyến hải hành thương mại cuối cùng vào năm 1914, khi Thế chiến thứ nhất bùng nổ, rồi sau đó được bán khỏi đội tàu buôn Pháp (Butel, 1999).
Việc bán Belem đánh dấu sự kết thúc của một thời đại — không chỉ đối với bản thân con tàu mà còn đối với toàn bộ truyền thống vận tải thương mại bằng thuyền buồm mà nó đại diện. Những con tàu buồm vĩ đại của thế kỷ XIX đang dần biến mất khỏi các đại dương trên thế giới, bị thay thế bởi những tàu hơi nước nhả khói nghi ngút, vốn sẽ thống trị ngành thương mại hàng hải trong thế kỷ tiếp theo. Việc Belem sống sót qua mọi nghịch cảnh sau này đã trở thành một trong những câu chuyện đáng chú ý nhất trong lịch sử bảo tồn di sản hàng hải.
Phần II: Cuộc đời thứ hai phi thường của Belem — Từ tàu chở hàng đến du thuyền tư nhân
2.1 Công tước Westminster và quá trình chuyển đổi Belem
Năm 1914, Belem được mua lại bởi Hugh Richard Arthur Grosvenor, Công tước Westminster thứ hai, một trong những người giàu nhất nước Anh và là một người đam mê du thuyền. Công tước tiến hành đại tu toàn diện con tàu, biến nó từ một tàu chở hàng đang hoạt động thành một du thuyền tư nhân xa hoa. Các hầm hàng của Belem được cải tạo thành những phòng khách và cabin tao nhã, các trang thiết bị trên boong được nâng cấp, còn hệ thống buồm được điều chỉnh để con tàu dễ vận hành hơn như một du thuyền giải trí (Lacour-Gayet, 1910; Villiers, 1953).
Dưới quyền sở hữu của Công tước Westminster, Belem đi lại trên vùng biển Địa Trung Hải và Đại Tây Dương, chở những vị khách quý tộc trong các chuyến du ngoạn và phiêu lưu. Con tàu thường xuyên ghé các cảng ở vùng duyên hải Pháp và Ý, còn dáng tàu thanh lịch của nó trở thành hình ảnh quen thuộc tại các bến cảng Monaco, Cannes và Genoa. Công tước sở hữu Belem cho đến năm 1921, khi ông bán con tàu cho Sir Arthur Ernest Guinness, người thừa kế triều đại ngành bia nổi tiếng của Ireland (Villiers, 1953).
2.2 Những năm dưới quyền sở hữu của Guinness: Khám phá và phiêu lưu
Sir Arthur Guinness, được bạn bè gọi là “Gussie”, là một thủy thủ và nhà phiêu lưu nhiệt thành, thường sử dụng Belem cho những chuyến hải hành dài ngày đến các vùng đất xa xôi và kỳ thú. Dưới quyền sở hữu của ông, con tàu đã đi qua vùng biển Caribe, quần đảo Azores và bờ biển Tây Phi, cũng như những vùng biển quen thuộc hơn ở Địa Trung Hải và Bắc Đại Tây Dương. Guinness là một nhà tự nhiên học say mê, và các chuyến hải hành của Belem dưới sự chỉ huy của ông không chỉ mang tính giải trí mà còn có ý nghĩa khoa học (Villiers, 1953).
Những năm dưới quyền sở hữu của Guinness là giai đoạn tương đối ổn định đối với Belem, khi con tàu được bảo dưỡng tốt và thường xuyên ra khơi. Guinness sở hữu Belem cho đến năm 1952, trong khoảng thời gian hơn ba mươi năm đó con tàu vẫn sống sót qua Thế chiến thứ hai — một cuộc xung đột đã khiến nhiều tàu buồm lịch sử bị phá hủy — với phần lớn nguyên trạng. Việc Belem sống sót qua những năm chiến tranh một phần là nhờ địa vị du thuyền tư nhân, giúp con tàu không nằm trong danh sách trưng dụng vốn đã lấy đi rất nhiều tàu thương mại và tàu hải quân (Villiers, 1953).
2.3 Chương Ý: Tàu huấn luyện của Fondazione Cini
Sau khi Guinness qua đời năm 1954, Belem lần lượt qua tay nhiều chủ sở hữu trước khi được Fondazione Giorgio Cini mua lại vào năm 1979. Đây là một quỹ văn hóa Venice được thành lập để tưởng nhớ Giorgio Cini, con trai của nhà công nghiệp Vittorio Cini. Fondazione Cini sử dụng Belem làm tàu huấn luyện cho các thủy thủ trẻ người Ý, vận hành con tàu từ đảo San Giorgio Maggiore trong đầm phá Venice (Butel, 1999).
Giai đoạn Ý là một chương quan trọng trong lịch sử của Belem, khi con tàu được sử dụng cho mục đích mà có lẽ tàu buồm lớn phù hợp nhất trong thời hiện đại: giáo dục và đào tạo thanh thiếu niên về các kỹ năng và truyền thống hàng hải. Trải nghiệm chèo lái một con tàu buồm vuông lớn — xử lý những cánh buồm vải nặng trong mọi điều kiện thời tiết, định hướng theo các vì sao và làm việc như một thành viên của thủy thủ đoàn có kỷ luật — là điều không thể tái hiện theo bất kỳ cách nào khác, và Belem đã mang đến trải nghiệm này cho hàng trăm học viên người Ý trong những năm thuộc quyền sở hữu của Fondazione Cini (Butel, 1999).
Phần III: Trở về Pháp — Trùng tu và Di sản Quốc gia
3.1 Chiến dịch đưa Belem hồi hương
Đến cuối những năm 1970, nhận thức về tầm quan trọng lịch sử của Belem đã tăng lên đáng kể tại Pháp, và một chiến dịch được phát động nhằm đưa con tàu hồi hương và khôi phục về tình trạng nguyên bản. Chiến dịch do một nhóm những người đam mê di sản hàng hải dẫn dắt, với sự hỗ trợ của chính phủ Pháp, cơ quan đã công nhận Belem là một phần di sản hàng hải vô giá của quốc gia. Năm 1979, Caisse des Dépôts et Consignations — một tổ chức tài chính công của Pháp — đã mua Belem từ Fondazione Cini và bắt đầu quá trình đưa con tàu trở lại Pháp (Butel, 1999).
Việc đưa Belem hồi hương là một công việc phức tạp và tốn kém. Con tàu cần được trùng tu trên quy mô lớn để khôi phục về tình trạng nguyên bản năm 1896, và chi phí cho công việc này rất đáng kể. Công tác trùng tu được thực hiện tại xưởng đóng tàu Chantiers de l'Atlantique ở Saint-Nazaire — phù hợp thay, đây là một trong những trung tâm đóng tàu lớn của bờ biển Đại Tây Dương thuộc Pháp — và mất vài năm mới hoàn tất. Công việc bao gồm thay thế các tấm thép bị ăn mòn, khôi phục hệ thống buồm nguyên bản và tái tạo các trang thiết bị nội thất của con tàu theo diện mạo cuối thế kỷ XIX (Butel, 1999).
3.2 Phục chế: Đưa tàu Belem trở về tình trạng năm 1896
Việc phục chế tàu Belem là một trong những dự án di sản hàng hải tham vọng nhất được triển khai tại Pháp trong thế kỷ XX. Thân tàu bằng thép, dù vẫn vững chắc về kết cấu, cần được sửa chữa trên diện rộng để xử lý tình trạng ăn mòn tích tụ sau nhiều thập kỷ sử dụng và bị bỏ bê. Hệ thống buồm nguyên bản — gồm ba cột buồm, các xà ngang cùng hệ thống dây chằng và dây điều khiển — phải được tái tạo dựa trên các bản vẽ và bức ảnh lịch sử, một nhiệm vụ đòi hỏi cả nghiên cứu lịch sử lẫn tay nghề thủ công truyền thống (Butel, 1999; Lacour-Gayet, 1910).
Đội ngũ phục chế làm việc dựa trên bản vẽ gốc của nhà đóng tàu, bổ sung bằng các bức ảnh lịch sử và lời kể của những người từng đi tàu Belem trong những năm đầu hoạt động. Mọi chi tiết về diện mạo con tàu — từ màu sơn thân tàu (đen bên trên mực nước, đỏ bên dưới) đến cách bố trí các phụ kiện trên boong — đều được nghiên cứu và tái tạo với sự cẩn trọng tỉ mỉ. Kết quả là khi rời xưởng đóng tàu vào năm 1986, con tàu trông gần như nguyên vẹn như lúc rời xưởng Dubigeon ở Nantes chín mươi năm trước (Butel, 1999).
3.3 Tàu Belem với tư cách là Di tích Quốc gia
Tàu Belem sau khi được phục chế đã được chính phủ Pháp xếp hạng di tích lịch sử — một di tích có giá trị lịch sử — vào năm 1984; sự công nhận này khẳng định tầm quan trọng đặc biệt về lịch sử và văn hóa của con tàu. Việc xếp hạng đưa tàu Belem vào cùng nhóm với những nhà thờ lớn, lâu đài và các công trình kiến trúc khác cấu thành di sản xây dựng của Pháp, đồng thời cam kết Nhà nước tiếp tục hỗ trợ công tác bảo tồn và vận hành con tàu (Butel, 1999).
Ngày nay, tàu Belem do Hiệp hội Bảo tồn Tàu ba cột buồm Belem điều hành, một tổ chức phi lợi nhuận chuyên bảo tồn và vận hành con tàu. Hiệp hội thường xuyên tổ chức các chuyến hải hành, trong đó công chúng có thể tham gia với tư cách học viên, trực tiếp trải nghiệm những kỹ năng và truyền thống của việc đi biển trên tàu buồm lớn. Những chuyến đi này — đưa tàu Belem đến các cảng trên khắp nước Pháp, Địa Trung Hải và Đại Tây Dương — cực kỳ được ưa chuộng, và chỗ thường được đặt trước vài tháng (Association pour la Sauvegarde du Trois-Mâts Belem, 2023).
Phần IV: Ý nghĩa văn hóa của tàu Belem trong di sản hàng hải Pháp
4.1 Tàu Belem trong ký ức quốc gia Pháp
Belem giữ một vị trí độc nhất trong ký ức dân tộc Pháp với tư cách là đại diện cuối cùng còn tồn tại của một truyền thống hàng hải từng giữ vai trò trung tâm trong đời sống kinh tế và văn hóa của quốc gia. Vào thế kỷ XIX, Pháp là một trong những cường quốc hàng hải lớn trên thế giới, với một đội tàu buôn hoạt động trên khắp Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Những con tàu buồm lớn của đội tàu thương mại Pháp — tàu barque, tàu barquentine và tàu buồm toàn giàn — là công cụ của hoạt động thương mại này; sự biến mất của chúng khỏi các đại dương trên thế giới vào đầu thế kỷ XX đã đánh dấu hồi kết của một thời đại (Butel, 1999).
Sự tồn tại của Belem mang đến cho người Pháp một mối liên hệ hữu hình với thế giới đã mất này. Khi con tàu tiến vào một cảng Pháp — thân tàu đen bóng loáng, ba cột buồm căng đầy những cánh buồm trắng — nó gợi lên một quá khứ mà nếu không có tàu thì chỉ còn tồn tại trong những bức ảnh và tranh vẽ. Đối với nhiều người Pháp, cảnh Belem căng buồm là một trải nghiệm xúc động sâu sắc, kết nối họ với các thế hệ thủy thủ, thương nhân và thợ đóng tàu đã biến Pháp thành một quốc gia hàng hải (Butel, 1999).
4.2 Tàu Belem và Thế vận hội Olympic: Biểu tượng của niềm tự hào Pháp
Vai trò của Belem như một biểu tượng của niềm tự hào dân tộc Pháp được thể hiện đầy ấn tượng tại Thế vận hội Paris 2024, khi con tàu được chọn để chở ngọn lửa Olympic vượt Địa Trung Hải từ Hy Lạp đến Pháp. Belem rời cảng Piraeus của Hy Lạp vào ngày 26 tháng 4 năm 2024, mang theo ngọn lửa được thắp tại Olympia trong nghi lễ truyền thống, và cập cảng Marseille vào ngày 8 tháng 5 năm 2024, nơi con tàu được Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đón tiếp trong một buổi lễ có hàng nghìn khán giả tham dự (Le Monde, 2024).
Việc lựa chọn Belem để chở ngọn lửa Olympic mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Là chiếc tàu buồm cỡ lớn thế kỷ XIX cuối cùng còn tồn tại của Pháp, tàu thể hiện mối liên hệ giữa thế giới cổ đại của Thế vận hội nguyên thủy và thế giới hiện đại của Thế vận hội Paris. Hành trình của tàu qua Địa Trung Hải — theo một nghĩa nào đó, tái hiện những tuyến hàng hải cổ đại từng kết nối Hy Lạp và Pháp — là một tuyên ngôn mạnh mẽ về sự tiếp nối văn hóa và niềm tự hào dân tộc. Hình ảnh Belem căng buồm trên Địa Trung Hải, những cánh buồm trắng đón ánh nắng mùa xuân, đã được phát sóng trên toàn thế giới và giới thiệu con tàu đến với công chúng toàn cầu, vốn trước đó hầu như không biết gì về lịch sử của tàu (Le Monde, 2024).
4.3 Tàu Belem trong văn học, nghệ thuật và văn hóa đại chúng Pháp
Tàu Belem đã truyền cảm hứng cho một khối lượng đáng kể các tác phẩm văn học và nghệ thuật tại Pháp. Các nhà văn và sử gia hàng hải đã dành nhiều cuốn sách và bài viết để nghiên cứu lịch sử của tàu; tàu cũng là đề tài của các bộ phim tài liệu, tiểu luận ảnh và các tác phẩm nghệ thuật thị giác. Dáng tàu đặc trưng — ba cột buồm, thân tàu tối màu, đường boong cong thanh thoát — đã khiến Belem trở thành một trong những hình ảnh dễ nhận diện nhất trong văn hóa hàng hải Pháp (Lacour-Gayet, 1910; Butel, 1999).
Belem cũng đã trở thành một chủ đề phổ biến đối với những người làm mô hình và các nghệ sĩ hàng hải. Lịch sử được ghi chép đầy đủ cùng diện mạo đặc trưng khiến con tàu trở thành một chủ đề lý tưởng cho người làm mô hình tàu, và các mô hình Belem — từ những bộ lắp ráp bằng nhựa đơn giản đến các bản sao bằng gỗ thủ công tinh xảo — được các nhà sản xuất và thợ thủ công trên khắp thế giới chế tác. Nhu cầu đối với mô hình Belem phản ánh vị thế của con tàu như một biểu tượng của di sản hàng hải, được công nhận và ngưỡng mộ vượt xa biên giới nước Pháp.
Phần V: Nghệ thuật và truyền thống làm mô hình tàu gỗ
5.1 Nguồn gốc lịch sử của việc làm mô hình tàu
Truyền thống làm mô hình thu nhỏ của tàu thuyền là một trong những truyền thống lâu đời nhất trong lịch sử văn hóa vật chất. Bằng chứng khảo cổ học từ Ai Cập cổ đại cho thấy sự tồn tại của các mô hình thuyền từ sớm nhất vào khoảng năm 2000 trước Công nguyên; chúng được đặt trong các lăng mộ như đồ tùy táng, với mục đích cung cấp cho người đã khuất phương tiện di chuyển trên hành trình sang thế giới bên kia (Landstrom, 1961). Trong thế giới Địa Trung Hải thời cổ đại, mô hình tàu được dùng làm vật phẩm dâng cúng tại các đền thờ dành cho các vị thần biển, một tập tục được ghi nhận trong cả các nguồn tư liệu Hy Lạp và La Mã.
Trong truyền thống châu Âu, việc làm mô hình tàu phát triển từ thế kỷ XVI trở đi như một công cụ thực tiễn dành cho các kiến trúc sư hải quân và thợ đóng tàu. Mô hình của người đóng tàu — mô hình nửa thân hoặc toàn thân được thu nhỏ theo cùng bản vẽ với con tàu kích thước thật — là một phần thiết yếu của quy trình thiết kế, cho phép kiến trúc sư hình dung và hoàn thiện hình dáng thân tàu trước khi chấp nhận chi phí xây dựng ở quy mô thật. Những mô hình này được các thợ thủ công lành nghề chế tác bằng cùng vật liệu và kỹ thuật như những con tàu mà chúng mô phỏng, và nhiều mẫu vẫn được lưu giữ trong các bộ sưu tập bảo tàng, trở thành những tư liệu vô giá về lịch sử kiến trúc hải quân (Underhill, 1958).
5.2 Truyền thống mô hình tàu hải quân của Pháp
Pháp có một truyền thống đặc biệt nổi bật về mô hình tàu hải quân, bắt nguồn từ sự xuất sắc của nền hải quân Pháp và những tiêu chuẩn thủ công cao đã làm nên nghệ thuật trang trí Pháp vào thế kỷ XVII và XVIII. Bảo tàng Hàng hải ở Paris lưu giữ một trong những bộ sưu tập mô hình tàu lịch sử tinh hoa nhất thế giới, bao gồm các mẫu được chế tác cho hải quân Pháp từ thời trị vì của Louis XIV trở đi. Những mô hình này — nhiều mẫu được thực hiện theo các tiêu chuẩn cao nhất của nghệ thuật trang trí đương thời — thuộc số những hiện vật đẹp nhất trong lịch sử văn hóa vật chất hàng hải (Boudriot, 1986).
Truyền thống làm mô hình hàng hải của Pháp gắn bó chặt chẽ với sự xuất sắc của nền kiến trúc hàng hải Pháp. Pháp đã sản sinh một số nhà thiết kế tàu chiến lỗi lạc nhất thế kỷ XVIII, và những mô hình được tạo ra để ghi lại các thiết kế của họ phản ánh trình độ tinh vi của khoa học hàng hải Pháp. Truyền thống chế tác những mô hình tàu cầu kỳ, giàu chi tiết làm quà tặng cho hoàng gia và giới quý tộc — một tập quán phát triển mạnh tại triều đình Versailles — đã tạo ra những tác phẩm có vẻ đẹp phi thường, kết hợp độ chính xác kỹ thuật với những tiêu chuẩn cao nhất của nghệ thuật trang trí thủ công (Boudriot, 1986).
5.3 Nghệ thuật chế tác mô hình tàu gỗ: Từ bản vẽ đến mô hình hoàn thiện
Việc chế tác một mô hình tàu gỗ chất lượng cao là một nghề đòi hỏi khắt khe, cần có hiểu biết sâu rộng về kiến trúc hàng hải, thành thạo các kỹ thuật chế tác gỗ, cùng sự kiên nhẫn và chú ý cao độ đến từng chi tiết. Đối với một con tàu được tư liệu hóa đầy đủ như Belem — những bản vẽ thiết kế gốc của nhà đóng tàu vẫn còn được lưu giữ trong kho lưu trữ của Musée de la Marine — người làm mô hình có trong tay một nguồn thông tin lịch sử phong phú để bảo đảm độ chính xác của mô hình hoàn thiện.
Việc chế tạo mô hình tàu gỗ thường bắt đầu từ thân tàu, có thể được thực hiện theo phương pháp ghép ván trên khung (mô phỏng cách đóng con tàu nguyên bản), phương pháp thân đặc (đẽo thân tàu từ một khối gỗ duy nhất), hoặc phương pháp ghép lớp (tạo thân tàu từ một loạt lớp gỗ nằm ngang). Đối với một con tàu phức tạp như Belem — một chiếc barque ba cột buồm với thân bằng thép và hệ thống dây chằng cầu kỳ — phương pháp ghép ván trên khung là phù hợp nhất về mặt lịch sử, vì cho phép người làm mô hình tái hiện logic kết cấu của con tàu nguyên bản (Underhill, 1958).
Việc làm hệ thống dây chằng cho mô hình tàu Belem là một công việc đặc biệt khó. Một chiếc thuyền buồm ba cột buồm dạng barque có một hệ thống dây chằng cố định và dây chằng hoạt động rất phức tạp — dây néo, dây căng, dây kéo buồm, dây giằng, dây hạ buồm và nhiều loại dây khác — mỗi loại đều phải được chọn đúng kích thước, dẫn dây và cố định theo tập quán lịch sử. Các xà ngang — những thanh dầm nằm ngang dùng để căng các cánh buồm vuông — phải có tỷ lệ và vị trí chính xác; bản thân các cánh buồm, nếu được làm kèm, cũng phải được cắt và khâu theo tỷ lệ từ loại vải phù hợp. Tổng số chi tiết dây chằng riêng lẻ trên một mô hình Belem hoàn chỉnh có thể lên tới vài trăm, và mỗi chi tiết đều đòi hỏi sự chăm chút cẩn thận (Underhill, 1958; Longridge, 1955).
5.4 Vật liệu và Thẩm mỹ trong Nghệ thuật Chế tác Mô hình Tàu bằng Gỗ
Việc lựa chọn vật liệu là một khía cạnh then chốt của nghệ thuật chế tác mô hình tàu bằng gỗ, cả vì lý do thực tiễn lẫn thẩm mỹ. Các loại gỗ dùng để làm mô hình được lựa chọn nhờ tính dễ gia công, độ ổn định và đặc tính thị giác. Gỗ hoàng dương — một loại gỗ cứng, đặc chắc, có vân mịn và màu vàng ấm — được sử dụng rộng rãi cho các chi tiết nhỏ và thành phần trang trí. Gỗ óc chó, với những tông nâu đậm phong phú, thường được dùng để làm ván ốp thân tàu và các bộ phận kết cấu. Gỗ nhựa ruồi, có màu nhạt gần như trắng, tạo nên sự tương phản nổi bật khi được dùng cùng các loại gỗ sẫm màu hơn (Underhill, 1958).
Sức hấp dẫn thẩm mỹ của mô hình tàu bằng gỗ phần lớn bắt nguồn từ vẻ đẹp vốn có của vật liệu. Tông màu ấm của gỗ tự nhiên, những biến thiên tinh tế về vân và màu sắc, cùng chất lượng lớp hoàn thiện đều góp phần tạo nên ấn tượng thị giác tổng thể của mô hình hoàn chỉnh. Một mô hình Belem bằng gỗ được chế tác tinh xảo — với thân tàu sẫm màu, những cánh buồm trắng và mạng lưới dây chằng chịt — là một vật thể có vẻ đẹp đáng kể, xứng đáng được quan sát kỹ và đền đáp sự chú tâm của người sành thưởng ngoạn.
Phần VI: Mô hình Belem với tư cách một Đối tượng Văn hóa
6.1 Mô hình với tư cách Tư liệu Lịch sử và Vật tưởng niệm
Một mô hình Belem bằng gỗ được chế tác thủ công trước hết và quan trọng nhất là một tư liệu lịch sử — bản ghi ba chiều về một con tàu có lịch sử kéo dài hơn một thế kỷ và ý nghĩa vượt xa thế giới hàng hải. Chế tác hoặc sở hữu một mô hình như vậy là cách trực tiếp và hữu hình để gắn kết với lịch sử ấy, là được cầm trên tay hình ảnh đại diện cho một con tàu từng chở ca cao vượt Đại Tây Dương, đón tiếp giới quý tộc Anh tại Địa Trung Hải, huấn luyện các học viên sĩ quan hải quân Ý ở biển Adriatic, và mang ngọn lửa Olympic vượt biển từ Hy Lạp sang Pháp.
Giá trị tư liệu của mô hình Belem được nâng cao nhờ chất lượng đặc biệt của hồ sơ lịch sử còn lưu lại về con tàu này. Bản vẽ thiết kế nguyên gốc của người đóng tàu, hồ sơ của nhiều chủ tàu khác nhau, lời kể của những người từng đi trên tàu, cùng tư liệu ảnh phong phú về quá trình phục chế đều cung cấp một kho thông tin dồi dào, có thể được sử dụng để bảo đảm độ chính xác của mô hình. Một mô hình được chế tác với tiêu chuẩn chính xác lịch sử như vậy không chỉ đơn thuần là vật trang trí; nó còn là một đóng góp cho việc bảo tồn di sản hàng hải, đồng thời là bản ghi về diện mạo của một con tàu tại một thời điểm cụ thể trong lịch sử của nó (Brewington, 1963).
6.2 Phương diện thẩm mỹ: Sự am hiểu chuyên sâu và nghệ thuật chế tác mô hình
Ngoài ý nghĩa lịch sử, một mô hình Belem bằng gỗ làm thủ công còn là một vật thể có sức hấp dẫn thẩm mỹ đáng kể. Dáng vẻ đặc trưng của con tàu — thân tàu dài và thanh mảnh, ba cột buồm vươn cao, hình học phức tạp của hệ thống dây buồm — mang đến cho người chế tác mô hình một chủ đề giàu giá trị thị giác, xứng đáng với những tiêu chuẩn thủ công cao nhất. Một mô hình tái hiện chính xác tỷ lệ của Belem, thể hiện hệ thống dây buồm với sự chuẩn xác và tỉ mỉ, đồng thời truyền tải chất lượng của vật liệu và lớp hoàn thiện của con tàu, là một tác phẩm nghệ thuật theo đúng nghĩa đầy đủ nhất của thuật ngữ này.
Việc thưởng thức một mô hình tàu chất lượng cao đòi hỏi một dạng am hiểu chuyên sâu — khả năng nhận biết và đánh giá những sắc thái tinh tế trong hình dáng thân tàu, tính chính xác của hệ thống dây buồm, chất lượng công việc gỗ và sự hài hòa tổng thể của bố cục. Sự am hiểu này được vun đắp qua quá trình học hỏi và trải nghiệm, qua việc nghiên cứu các mô hình lịch sử trong những bộ sưu tập bảo tàng, cũng như đọc các tài liệu phong phú về kiến trúc hải quân và chế tác mô hình tàu. Đối với nhà sưu tập có học thức, niềm vui sở hữu một mô hình Belem tinh xảo không thể tách rời tri thức làm nền tảng cho sự thưởng thức ấy (Underhill, 1958).
6.3 Mô hình Belem trên thị trường sưu tầm toàn cầu
Thị trường mô hình Belem làm thủ công có quy mô quốc tế, phản ánh danh tiếng toàn cầu của con tàu như một biểu tượng của di sản hàng hải. Các nhà sưu tập tại Pháp, Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác tìm kiếm những mô hình Belem chất lượng cao để làm tâm điểm cho bộ sưu tập hàng hải của mình. Nhu cầu đối với những mô hình này càng được thúc đẩy bởi vai trò nổi bật của Belem tại Thế vận hội Paris 2024, sự kiện đã giới thiệu con tàu đến một lượng khán giả toàn cầu mới và khơi dậy mối quan tâm trở lại đối với lịch sử cũng như ý nghĩa của con tàu (Le Monde, 2024).
Giá trị của một mô hình Belem làm thủ công được quyết định bởi chất lượng chế tác, độ chính xác của công trình nghiên cứu lịch sử, chất lượng vật liệu và thành tựu thẩm mỹ tổng thể của tác phẩm. Một mô hình tái hiện chính xác diện mạo của Belem vào năm 1896 — thân tàu sẫm màu, ba cột buồm với những cánh buồm trắng căng đầy, hệ thống dây buồm tinh xảo và những đường nét thanh lịch của thân tàu — đồng thời được chế tác theo những tiêu chuẩn cao nhất sẽ giữ được giá trị theo thời gian và mang lại cho chủ nhân niềm vui thẩm mỹ lẫn tri thức lâu dài.
Phần VII: Di sản đương đại và ảnh hưởng toàn cầu
7.1 Belem và Phong trào Phục hưng Tàu Buồm Lớn
Việc Belem được khôi phục và trở lại hoạt động hải hành vào những năm 1980 trùng với sự phục hưng rộng lớn hơn của mối quan tâm đối với tàu buồm lớn và hoạt động đi thuyền buồm truyền thống, vốn đã bắt đầu phát triển mạnh từ những năm 1960. Tall Ships Races — các sự kiện đua thuyền quốc tế trong đó những con tàu truyền thống và được trang bị hệ thống buồm truyền thống tranh tài trên các hải trình đại dương — được thành lập vào năm 1956 và ngày càng phổ biến, thu hút tàu thuyền cùng người tham gia từ hàng chục quốc gia. Belem trở thành một bên tham gia thường xuyên trong các sự kiện này; dáng vẻ thanh lịch và lịch sử đáng tự hào khiến con tàu trở thành một trong những tàu được ngưỡng mộ nhất trong cộng đồng tàu buồm lớn (Villiers, 1953; Rousmaniere, 1999).
Phong trào phục hưng tàu buồm lớn vào cuối thế kỷ XX được thúc đẩy bởi nhận thức ngày càng tăng về giá trị giáo dục và văn hóa của hoạt động đi thuyền buồm truyền thống. Các tổ chức như Sail Training International — đơn vị tổ chức Tall Ships Races — lập luận rằng trải nghiệm đi biển trên một con tàu truyền thống cỡ lớn mang lại giá trị đặc biệt cho người trẻ, nuôi dưỡng tinh thần làm việc nhóm, tính tự lập và sự tôn trọng thế giới tự nhiên, những phẩm chất không thể có được theo bất kỳ cách nào khác. Belem, với chương trình các chuyến hải hành huấn luyện mở cửa cho công chúng, đã thể hiện triết lý này và góp phần phổ biến rộng rãi hơn (Association pour la Sauvegarde du Trois-Mâts Belem, 2023).
7.2 Belem với vai trò là Đại sứ Văn hóa Hàng hải Pháp
Với vai trò là một di tích hàng hải, Belem hoạt động như một đại sứ của văn hóa hàng hải Pháp với thế giới. Những chuyến hải hành đến các cảng trên khắp châu Âu và xa hơn nữa đưa lịch sử và truyền thống đi biển của Pháp đến với những khán giả vốn có thể ít biết về di sản hàng hải của nước Pháp. Sự hiện diện của con tàu tại một cảng luôn là dịp để công chúng ăn mừng, thu hút đông đảo du khách đến chiêm ngưỡng đường nét của con tàu, tìm hiểu lịch sử và trực tiếp trải nghiệm bầu không khí của thời đại buồm.
Vai trò của Belem với tư cách là đại sứ văn hóa đã được nâng tầm mạnh mẽ nhờ sự tham gia của con tàu tại Thế vận hội Paris 2024. Hình ảnh con tàu chở ngọn lửa Olympic vượt qua Địa Trung Hải — được phát sóng tới khán giả truyền hình toàn cầu lên đến hàng trăm triệu người — đã đưa Belem trở thành một trong những tàu buồm được nhận diện nhiều nhất thế giới và tạo ra mức độ quan tâm quốc tế phi thường đối với lịch sử cũng như ý nghĩa của con tàu. Đối với nước Pháp, chuyến hải hành Olympic của Belem là một tuyên ngôn mạnh mẽ về bản sắc văn hóa, kết nối di sản hàng hải của quốc gia với những giá trị phổ quát của phong trào Olympic (Le Monde, 2024).
7.3 Sức hấp dẫn bền lâu của mô hình tàu thủ công
Trong thời đại tái tạo kỹ thuật số và sản xuất hàng loạt, mô hình tàu gỗ thủ công vẫn giữ được sức hấp dẫn độc đáo mà không vật phẩm kỹ thuật số hay sản xuất hàng loạt nào có thể tái tạo. Mô hình được những bàn tay lành nghề tạo nên từ vật liệu tự nhiên — được tạo hình, lắp ghép và hoàn thiện một cách cẩn trọng, chính xác — sở hữu chất lượng chân thực và sự hiện diện hữu hình, dễ dàng nhận thấy ngay ở bất kỳ ai bắt gặp nó. Dấu ấn bàn tay người thợ, hơi ấm của gỗ tự nhiên, những khiếm khuyết tinh tế giúp phân biệt một vật phẩm thủ công với vật phẩm do máy móc tạo ra — tất cả những phẩm chất này góp phần tạo nên sức mạnh của mô hình như một vật thể để chiêm nghiệm và thưởng thức.
Đối với người sưu tầm các hiện vật di sản hàng hải, mô hình gỗ thủ công của Belem thể hiện đỉnh cao của nghệ thuật chế tác mô hình tàu thuyền, được áp dụng cho một trong những con tàu có ý nghĩa lịch sử lớn nhất thế giới. Đây là vật phẩm kết nối chủ nhân với truyền thống chế tác hàng hải lâu đời — với những người đóng thuyền ở Nantes đã đóng con tàu nguyên bản, với các nghệ nhân đã phục hồi con tàu vào thập niên 1980, và với những người làm mô hình đã nỗ lực thu nhỏ vẻ đẹp cùng tầm quan trọng của con tàu. Theo nghĩa đó, mô hình Belem không chỉ đơn thuần là hình ảnh đại diện cho một con tàu; nó là sự tiếp nối một truyền thống di sản hàng hải sống động, trải dài từ nhiều thế kỷ trước và hướng tới một tương lai tuy chưa rõ ràng nhưng đầy hy vọng.
Kết luận: Belem và ý nghĩa của di sản hàng hải
Câu chuyện về Belem, về cốt lõi, là câu chuyện về khát vọng của con người muốn gìn giữ những gì đẹp đẽ và có ý nghĩa trước các thế lực biến đổi và hủy diệt. Sự tồn tại của con tàu — vượt qua hai cuộc thế chiến, nhiều lần đổi chủ, hàng chục năm bị bỏ mặc và bước tiến không ngừng của thời hiện đại — là minh chứng cho sức mạnh của khát vọng ấy, cũng như những nỗ lực của các cá nhân và tổ chức đã nhận ra giá trị của Belem và làm việc để bảo đảm con tàu được tồn tại. Ngày nay, khi lướt trên vùng biển Đại Tây Dương và Địa Trung Hải, Belem mang theo lịch sử tích lũy của hơn một thế kỷ — lịch sử của thương mại và phiêu lưu, của sự nhàn nhã quý tộc và nền giáo dục dân chủ, của niềm tự hào dân tộc và những lễ hội quốc tế.
Mô hình Belem bằng gỗ được chế tác thủ công góp phần vào câu chuyện gìn giữ và tôn vinh này. Mỗi mô hình là lời tri ân dành cho vẻ đẹp và ý nghĩa lịch sử của con tàu, là bản ghi ba chiều về diện mạo của con tàu và mối liên kết hữu hình với thế giới hàng hải đã tạo nên nó. Sở hữu một mô hình Belem đồng nghĩa với việc gia nhập cộng đồng những nhà sưu tầm, sử gia và người đam mê cùng chia sẻ niềm say mê đối với di sản hàng hải, cũng như cam kết gìn giữ ký ức về những con tàu buồm vĩ đại đã góp phần định hình thế giới hiện đại.
Khi mối quan tâm đến di sản hàng hải tiếp tục gia tăng — được thúc đẩy bởi những sự kiện như Thế vận hội Paris 2024 và xu hướng văn hóa rộng lớn hơn hướng đến nghề thủ công, tính chân thực và văn hóa vật chất — Belem cùng những phiên bản mô hình gỗ của con tàu sẽ vẫn là một trong những biểu hiện thuyết phục nhất của di sản ấy. Chúng kể lại, qua nhiều thế kỷ, về năng lực của con người trong việc tạo nên cái đẹp, sự tinh xảo và sức bền — những phẩm chất mà biển cả luôn đòi hỏi ở những ai dấn thân ra khơi, đồng thời là những phẩm chất được các mô hình tàu thủ công tinh xảo thể hiện một cách cô đọng và bền vững nhất.
Tài liệu tham khảo
- Hiệp hội Bảo tồn tàu ba cột buồm Belem (2023). Belem: Lịch sử và di sản. Paris: Hiệp hội Belem.
- Boudriot, J. (1986). Tàu 74 khẩu pháo: Chuyên luận thực hành về nghệ thuật kiến trúc hải quân. Jean Boudriot Publications.
- Brewington, M. V. (1963). Những người chạm khắc trang trí tàu ở Bắc Mỹ. Barre Publishers.
- Butel, P. (1999). Đại Tây Dương. Routledge.
- Lacour-Gayet, G. (1910). Hải quân Pháp dưới triều đại Louis XVI. Honoré Champion.
- Landstrom, B. (1961). Con tàu: Lịch sử qua hình ảnh. Doubleday.
- Le Monde (2024). "Ngọn lửa Olympic đến Marseille trên tàu Belem." Le Monde, ngày 8 tháng 5 năm 2024.
- Longridge, C. N. (1955). Giải phẫu những con tàu của Nelson. Model and Allied Publications.
- Rousmaniere, J. (1999). Sách hướng dẫn đi biển Annapolis. Simon and Schuster.
- Underhill, H. A. (1958). Đóng cột buồm và lắp dây cho tàu clipper và tàu chở hàng vượt đại dương. Brown, Son and Ferguson.
- Villiers, A. (1953). Con đường của một con tàu. Charles Scribner's Sons.
Bị cuốn hút bởi câu chuyện phi thường của Belem? Mô hình Belem bằng gỗ được chế tác thủ công của chúng tôi tái hiện dáng vẻ biểu tượng của con tàu — thân tàu sẫm màu, ba cột buồm cao vút, những cánh buồm trắng căng đầy — với từng chi tiết trung thực, sẵn sàng để trưng bày.
0 bình luận