Khảo cổ học dưới nước về các con tàu Trung Hoa: Xác tàu đắm cho chúng ta biết gì về thương mại hàng hải

🐚 Vì sao xác tàu đắm quan trọng: Bằng chứng còn tồn tại khi tài liệu không còn

Lịch sử hàng hải Trung Quốc được ghi chép trong các sử liệu chính thức của các triều đại, sổ sách của thương nhân và báo cáo của du khách nước ngoài — nhưng những nguồn này thường mô tả hàng hóa được trao đổi và nơi các con tàu đã đến, chứ không cho biết các tàu thực sự được đóng như thế nào. Khảo cổ học dưới nước lấp đầy khoảng trống này bằng cách bảo tồn hiện vật vật chất: ván vỏ tàu, khung vách ngăn, phương pháp liên kết và cách sắp xếp hàng hóa — những chi tiết mà không nguồn tư liệu viết nào mô tả đầy đủ.

Xác tàu đắm cũng cung cấp bằng chứng định niên đại rõ ràng. Một con tàu chìm cùng nguyên vẹn hàng hóa trên khoang tạo ra một mốc thời gian cố định — đồ gốm, tiền xu và hàng hóa trên tàu có thể được định niên đại độc lập, qua đó xác định thời điểm đóng tàu vào một giai đoạn cụ thể. Điều này đặc biệt có giá trị trong việc tìm hiểu kỹ thuật đóng tàu Trung Quốc đã phát triển như thế nào qua các triều đại.

Sự phân bố của các xác tàu Trung Hoa trên vùng biển Đông Nam Á, Nam Á và Đông Phi cũng phản ánh phạm vi thực tế của hoạt động thương mại hàng hải Trung Hoa chính xác hơn chỉ dựa vào hồ sơ cảng, vốn thường chỉ ghi nhận điểm đầu và điểm cuối của các chuyến đi thay vì những tuyến đường đã thực sự đi qua.

🚢 Nanhai No. 1: Phát hiện hàng hải quan trọng nhất của Trung Quốc

Được phát hiện vào năm 1987 trong một cuộc khảo sát chung giữa Trung Quốc và Anh, rồi chính thức trục vớt vào năm 2007, Nanhai No. 1 là một tàu buôn thời nhà Tống có niên đại khoảng thế kỷ XII sau Công nguyên. Con tàu được trục vớt gần như nguyên vẹn từ đáy Biển Đông, gần Dương Giang, Quảng Đông, và hiện được bảo quản trong một bảo tàng được xây dựng chuyên dụng với hệ thống kiểm soát khí hậu — Bảo tàng Con đường Tơ lụa Hàng hải — nơi công tác khai quật vẫn tiếp tục trong điều kiện được kiểm soát.

Con tàu dài khoảng 30 mét và chở hơn 180.000 hiện vật, chủ yếu là đồ gốm từ các lò nung ở Phúc Kiến và Giang Tây, cùng các sản phẩm sắt và vật dụng cá nhân của thủy thủ đoàn và hành khách. Khối lượng hàng hóa khổng lồ này cung cấp bằng chứng trực tiếp về quy mô hoạt động xuất khẩu đồ gốm thời nhà Tống — một hoạt động được ghi chép trong các nguồn tư liệu viết nhưng hiếm khi được thể hiện rõ ràng đến vậy qua các bằng chứng vật chất.

Về mặt kết cấu, Nanhai No. 1 vẫn bảo tồn nguyên trạng nhiều vách ngăn kín nước — một sáng tạo trong kỹ thuật đóng tàu Trung Hoa được ghi chép trong các văn bản từ thời nhà Đường trở đi. Sự xác nhận thực tế này đối với một kỹ thuật vốn được mô tả từ lâu trong các nguồn sử liệu có ý nghĩa quan trọng đối với các nhà sử học hàng hải nghiên cứu sự phát triển của thiết kế thân tàu Trung Hoa.

🏺 Tàu Tuyền Châu: Cánh cửa nhìn vào kỹ thuật xây dựng thời nhà Nguyên

Được khai quật từ cảng bị bồi lấp ở Tuyền Châu, Phúc Kiến vào năm 1974, con tàu Tuyền Châu có niên đại vào cuối thế kỷ XIII — giai đoạn chuyển tiếp giữa các triều Tống và Nguyên. Đây là một trong những ví dụ về tàu buôn vượt đại dương của Trung Hoa được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất, và các chi tiết xây dựng của nó đã góp phần giúp giới học thuật hiểu rõ cách những người đóng tàu Trung Hoa thiết kế thân tàu cho các chuyến hải hành vùng nước sâu.

Thân tàu sử dụng kết hợp ván ghép phẳng và ván chồng mép, với nhiều lớp ván ở một số phần — kỹ thuật gắn liền với độ bền và khả năng chống thấm nước trong truyền thống đóng thuyền Trung Hoa. Đinh sắt và chốt gỗ được sử dụng kết hợp, còn dấu tích vật liệu trám kín — hỗn hợp dầu trẩu và vôi — được phát hiện trong các đường nối, phù hợp với những phương pháp được mô tả trong các cẩm nang đóng tàu Trung Hoa ra đời sau này.

Hàng hóa gồm gỗ thơm, hạt tiêu, cau và vỏ ốc tiền — những mặt hàng phù hợp với hoạt động giao thương từ Đông Nam Á và khu vực Ấn Độ Dương, củng cố vai trò đã được ghi chép của Tuyền Châu như một trung tâm trung chuyển lớn trong mạng lưới thương mại hàng hải thời trung đại.

🌊 Xác tàu Black Stone: Thương mại thời nhà Đường với thế giới Arab

Được các đơn vị trục vớt thương mại thu hồi ngoài khơi đảo Belitung, Indonesia vào năm 1998 và sau đó được Bảo tàng Các nền văn minh châu Á ở Singapore nghiên cứu, xác tàu Black Stone là một thuyền buồm Arab — không phải tàu Trung Quốc — nhưng hàng hóa trên tàu hầu như hoàn toàn là đồ Trung Quốc. Con tàu chở khoảng 60.000 sản phẩm gốm thời nhà Đường, trong đó có một lượng đáng kể đồ gốm Trường Sa từ tỉnh Hồ Nam, cùng với các hiện vật bằng vàng và bạc.

Xác tàu có niên đại khoảng năm 830 sau Công nguyên, khiến nó trở thành bằng chứng vật chất sớm nhất được biết đến về hoạt động thương mại hàng hải trực tiếp giữa Trung Quốc thời nhà Đường và thế giới Arab. Tầm quan trọng của nó đối với lịch sử hàng hải Trung Quốc nằm ở những gì hàng hóa tiết lộ: quy mô, tổ chức và phạm vi địa lý của hoạt động xuất khẩu đồ gốm Trung Quốc vào thế kỷ 9, một giai đoạn mà các bằng chứng tư liệu tương đối khan hiếm.

Kết cấu Arab của con tàu — ghép ván bằng dây khâu thay vì đóng đinh — cũng cho thấy sự đa dạng của các loại tàu tham gia vào những mạng lưới thương mại hàng hải xoay quanh các cảng Trung Quốc, một sự đa dạng mà các nguồn tư liệu Trung Quốc thường không phản ánh đầy đủ.

🇺🇳 Xác tàu Sinan: Đồ gốm thời nhà Nguyên trong vùng biển Hàn Quốc

Được khai quật ngoài khơi Hàn Quốc trong khoảng thời gian từ năm 1976 đến năm 1984, xác tàu Sinan là một con tàu thời nhà Nguyên bị chìm vào đầu thế kỷ 14 khi đang chở hàng hóa Trung Quốc — chủ yếu là đồ gốm — từ Ninh Ba đến Nhật Bản. Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc đã thu hồi hơn 20.000 hiện vật gốm, cùng với tiền xu, đồ sơn mài và dược liệu.

Lộ trình của con tàu — từ một cảng lớn của Trung Quốc đi về phía bắc qua Biển Hoa Đông — ghi nhận một hành lang thương mại được các nguồn tư liệu viết đề cập rõ ràng, nhưng hiếm khi được thể hiện qua các bằng chứng vật chất. Thành phần hàng hóa, gồm đồ gốm từ nhiều lò gốm Trung Quốc, cho thấy con tàu đã tập hợp hàng hóa từ các trung tâm sản xuất khác nhau trước khi khởi hành, phù hợp với vai trò của Ninh Ba là cảng tập kết trong hệ thống thương mại thời nhà Nguyên.

Kết cấu thân tàu Sinan, được nghiên cứu trong quá trình khai quật, cho thấy những đặc điểm phù hợp với tập quán đóng thuyền của Trung Quốc thời kỳ đó, bao gồm việc sử dụng các mối ghép bằng sắt và nhiều lớp ván ở các dải ván đáy.

🏛️ Những xác tàu cho chúng ta biết gì về nghề thủ công đằng sau các mô hình

Các kỹ thuật đóng thuyền được ghi nhận qua những xác tàu này — vách ngăn kín nước, ván nhiều lớp, trám kín bằng dầu trẩu, cùng các mối ghép bằng sắt và gỗ — không chỉ đơn thuần là những điều hiếu kỳ trong lịch sử. Chúng đại diện cho một hệ thống đóng thuyền nhất quán, phát triển qua nhiều thế kỷ và vẫn được thực hành dưới hình thức biến đổi trong các cộng đồng ven biển Trung Quốc cho đến tận thế kỷ 20.

Truyền thống xưởng nghề Chu Sơn, hình thành vào năm 1980, dựa trên tri thức về những phương pháp đóng tàu này, được lưu truyền trong cộng đồng đóng thuyền của quần đảo. Các mô hình được sản xuất tại đó thể hiện tỷ lệ thân tàu, cách bố trí ván và cấu hình dây buồm phù hợp với các loại tàu được ghi nhận trong tư liệu khảo cổ — không phải là bản sao của những xác tàu cụ thể, mà là sự thể hiện một truyền thống đóng tàu mà các xác tàu góp phần xác định niên đại và đặt vào đúng bối cảnh.

Theo nghĩa này, mô hình tàu thủ công và xác tàu được khai quật là những hiện vật có liên hệ với nhau: một được bảo tồn nhờ tình cờ dưới đáy biển, còn một được các nghệ nhân cố ý chế tác, với tri thức bắt nguồn từ chính truyền thống mà những xác tàu này ghi lại.

Mô hình thuyền mành Phúc Thuyền Trung Quốc — Được chạm khắc thủ công theo truyền thống xưởng nghề ở Chu Sơn bằng gỗ hồng sắc và gỗ cứng, thể hiện tỷ lệ thân tàu và phương pháp đóng tàu phù hợp với các tàu buôn Trung Quốc vượt đại dương thời Tống và Nguyên.