Nghệ thuật giăng lưới: Kỹ thuật đánh bắt cá truyền thống của Trung Quốc và những chiếc thuyền đã đưa chúng ra khơi

Lưới đánh cá không phải là một vật dụng đơn giản. Với con mắt chưa được đào tạo, đó chỉ là một mớ dây và chì. Nhưng với người ngư dân đã làm ra nó — người lựa chọn sợi, tính toán kích thước mắt lưới, gắn chì dằn và phao vào dây phao — đó là một công cụ chính xác, chuyên biệt cho mục đích sử dụng chẳng khác gì dụng cụ của bác sĩ phẫu thuật.

Văn hóa đánh bắt cá của Trung Quốc đã phát triển một số kỹ thuật đánh bắt bằng lưới tinh vi nhất thế giới trong suốt hàng nghìn năm. Những con thuyền chuyên chở lưới cũng được thiết kế xoay quanh chúng: hình dáng thân thuyền, cách bố trí boong, số lượng thủy thủ và hệ thống dây buộc đều phản ánh yêu cầu của từng loại lưới. Muốn hiểu những chiếc thuyền đánh cá của Trung Quốc, cần hiểu loại lưới mà chúng được chế tạo để triển khai.

Bảy nghìn năm đánh bắt bằng lưới

Bằng chứng sớm nhất về hoạt động đánh bắt bằng lưới ở Trung Quốc đến từ các di chỉ thời kỳ đồ đá mới dọc vùng châu thổ sông Dương Tử, có niên đại khoảng năm 5000 TCN. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy những quả dằn lưới — các viên đá nhỏ có lỗ, dùng để làm chìm mép dưới của lưới — tại những di chỉ có trước văn tự Trung Hoa sớm nhất khoảng ba thiên niên kỷ. Bản thân lưới, vốn được làm từ sợi thực vật dễ phân hủy, đã không còn tồn tại. Nhưng những quả dằn ấy vẫn kể lại câu chuyện.

Đến thời nhà Chu (1046–256 TCN), kỹ thuật đánh bắt cá của Trung Quốc đã phát triển đủ để được quy định trong các văn bản chính thức. Lễ ký nhà Chu (周礼) mô tả việc quản lý ngư nghiệp như một chức năng của nhà nước, với các quan chức được chỉ định chịu trách nhiệm quy định mùa đánh bắt, loại lưới và việc phân phối sản lượng đánh bắt. Đánh cá không chỉ đơn thuần là hoạt động mưu sinh — đó là một ngành kinh tế có tổ chức, nhận được sự quản lý hành chính tương tự như nông nghiệp.

Công nghệ lưới của Trung Quốc tiếp tục phát triển qua các triều đại Hán, Đường và Tống, đạt đến đỉnh cao về độ tinh xảo vào thời Minh (1368–1644) — cùng thời kỳ đã sản sinh ra những thuyền buồm lớn vượt đại dương trong hạm đội của Trịnh Hòa và các tàu buôn trên Con đường Tơ lụa trên biển. Để tìm hiểu thêm về giai đoạn thành tựu hàng hải này của Trung Quốc, hãy xem bài viết của chúng tôi về cách Con đường Tơ lụa trên biển định hình thương mại thế giới.

Bốn loại lưới lớn

Lưới đánh cá truyền thống của Trung Quốc có thể được chia thành bốn nhóm chính, mỗi loại phù hợp với những môi trường, loài cá mục tiêu và kiểu thuyền khác nhau.

Lưới quăng (撕网, sāi wǎng) là dạng cổ xưa và phổ biến nhất. Đây là một tấm lưới hình tròn có gắn chì dọc theo mép, được một ngư dân đứng trên thuyền nhỏ hoặc bờ sông quăng ra, xòe rộng trong không trung trước khi chìm xuống phủ lên đàn cá. Kỹ năng quăng lưới chính xác — mở lưới hoàn toàn trong không trung, đọc dòng chảy và canh thời điểm quăng theo chuyển động của cá — cần nhiều năm rèn luyện. Ngày nay, lưới quăng vẫn được sử dụng khắp Trung Quốc, với thiết kế về cơ bản không thay đổi so với các mẫu vật thời kỳ đồ đá mới.

Lưới kéo (拖网, tuō wǎng), còn gọi là lưới vây, được triển khai từ hai chiếc thuyền phối hợp với nhau. Một thuyền giữ một đầu lưới, trong khi thuyền kia chèo theo một vòng cung rộng, bao vây đàn cá trước khi cả hai thuyền kéo khép lưới lại. Kỹ thuật này đòi hỏi sự phối hợp chính xác giữa các thủy thủ đoàn và kiến thức sâu sắc về tập tính của cá. Thuyền dùng để kéo lưới thường có bề ngang rộng và độ ổn định cao, được thiết kế để chịu sức căng của một mẻ lưới đầy mà không bị lật.

Lưới nâng (荆网, jīng wǎng) là một tấm lưới nằm ngang được treo dưới mặt nước bằng một khung, rồi định kỳ nâng lên để bẫy những con cá đã tập trung phía trên. Những chiếc lưới nâng vuông ở vùng châu thổ sông Dương Tử — được treo trên các cọc tre bên bờ sông hoặc từ mũi một con thuyền đứng yên — là một trong những dụng cụ đánh bắt đặc trưng nhất về mặt thị giác trong văn hóa Trung Quốc, đồng thời cũng là một trong những phương tiện hiệu quả nhất đối với một số loài cá.

Lưới bẫy cố định (定置网, dìng zhì wǎng) được neo xuống đáy biển hoặc đáy sông và để nguyên tại chỗ, tận dụng tập tính di chuyển tự nhiên của cá dọc theo những tuyến đường có thể dự đoán. Loại lưới này đặc biệt quan trọng ở các vùng thủy triều như Chu Sơn, nơi cá theo dòng triều đi qua các kênh giữa những hòn đảo. Khả năng đọc quy luật thủy triều đủ chính xác để đặt lưới cố định đúng vị trí là một kỹ năng được truyền từ cha sang con qua nhiều thế hệ.

Đánh cá bằng chim cốc: Mối quan hệ hợp tác giữa người và động vật

Trong tất cả các kỹ thuật đánh bắt cá của Trung Quốc, đánh cá bằng chim cốc (鹬鱼, lú cí) nổi bật bởi sự tao nhã và gần gũi. Một con chim cốc đã được huấn luyện — loài chim lặn lớn có khả năng đặc biệt trong việc truy đuổi cá dưới nước — được đeo một vòng lỏng quanh cổ để ngăn nó nuốt những con cá lớn. Chim lặn xuống, bắt cá rồi quay về thuyền, nơi người ngư dân lấy cá ra khỏi cổ họng nó.

Kỹ thuật này đòi hỏi nhiều năm huấn luyện đối với cả chim và người. Một ngư dân giỏi có thể đồng thời làm việc với hàng chục con chim, điều khiển chúng bằng một cây sào dài, quan sát hành vi của chúng để biết khi nào chúng bắt được cá, rồi thưởng cho chúng những con cá nhỏ mà chúng được phép nuốt. Mối quan hệ giữa ngư dân và chim thực sự mang tính hợp tác — chim học cách phản ứng với tín hiệu của người điều khiển, còn những con chim giàu kinh nghiệm phát triển sở thích và tính cách riêng mà người huấn luyện hiểu rõ.

Đánh cá bằng chim cốc đã được ghi chép trong các văn bản Trung Quốc từ thời nhà Đường (618–907 SCN) và xuất hiện trong những bức tranh thời Tống. Kỹ thuật này từng được thực hành trên các con sông và hồ ở miền nam Trung Quốc, đặc biệt tại Quế Lâm, Hồ Nam và vùng châu thổ sông Dương Tử. Ngày nay, kỹ thuật này chủ yếu còn tồn tại dưới dạng trình diễn văn hóa, nhưng những con thuyền gắn liền với nó — hẹp, thấp và có khả năng điều động cao — vẫn là một trong những kiểu thuyền lao động thanh thoát nhất trong lịch sử đóng thuyền Trung Quốc.

Thuyền đánh cá bằng lưới: Thiết kế được định hình bởi mục đích sử dụng

Mọi khía cạnh trong thiết kế của một chiếc thuyền đánh cá truyền thống Trung Quốc đều phản ánh loại lưới mà nó được chế tạo để chuyên chở. Mối quan hệ giữa thuyền và ngư cụ mật thiết đến mức các kiểu thuyền thường được đặt tên theo phương pháp đánh bắt chủ yếu, thay vì theo hình dáng thân thuyền.

Thuyền đánh cá bằng lưới cần cách bố trí boong đặc thù: khoảng không gian thao tác rộng ở mũi và đuôi để thả và thu lưới, khoang chứa bên dưới để cất lưới khi không sử dụng, cùng thân thuyền đủ ổn định để chịu tải trọng lệch của một mẻ lưới đầy cá ở một bên. Mạn khô — chiều cao của thân thuyền tính từ mực nước — phải đủ thấp để kéo lưới qua mạn mà không tốn quá nhiều sức, nhưng cũng đủ cao để giữ cho boong không bị ướt khi mặt nước gợn sóng.

Những chiếc thuyền đánh cá trên sông, chẳng hạn như loại thuyền buồm mành truyền thống có lưới đã được đóng ở Chu Sơn suốt nhiều thế kỷ, được tối ưu cho điều kiện đặc thù của đường thủy nội địa: mớn nước nông để vượt qua các bãi cạn, đáy phẳng để giữ ổn định trên mặt nước yên, và hình dáng thân thuyền cho phép dùng sào hoặc mái chèo khi không có gió. Tấm lưới — phủ trên mũi thuyền, cất giữa thân thuyền hoặc treo trên khung — là một phần trong bản sắc của con thuyền, chẳng khác gì thân thuyền.

Mô hình thuyền đánh cá Trung Quốc chế tác thủ công — Thuyền buồm mành sông truyền thống với lưới — Mô hình thu nhỏ trung thực của những chiếc thuyền buồm mành đánh cá bằng lưới từng hoạt động trên các con sông và tuyến đường ven biển của Trung Quốc suốt nhiều thế kỷ.

Lưu giữ hình dáng: Mô hình thuyền đánh cá như những tư liệu văn hóa

Những chiếc thuyền đánh cá truyền thống của Trung Quốc đang dần biến mất. Vật liệu sợi thủy tinh và nhôm đã thay thế gỗ; động cơ đã thay thế buồm và mái chèo; các tàu lưới kéo công nghiệp đã thay thế những đội thuyền nhỏ từng làm nên diện mạo của các cộng đồng ven biển. Thuyền buồm mành đánh cá bằng lưới — với cách bố trí boong đặc thù, tỷ lệ thân thuyền riêng biệt và tấm lưới phủ trên mũi — đang trở thành hiện vật lịch sử thay vì một phương tiện lao động.

Các mô hình được chế tác thủ công lưu giữ những điều mà ảnh chụp không thể truyền tải: thực tế ba chiều của những con thuyền này, tỷ lệ của chúng trong không gian, mối quan hệ giữa thân thuyền, lưới và hệ thống dây buộc — những yếu tố biến chúng thành vật thể hữu dụng chứ không chỉ đẹp mắt. Một mô hình do nghệ nhân học nghề từ những người đóng thuyền thực hiện chứa đựng thông tin mà không một hình minh họa nào có thể truyền tải trọn vẹn.

Đối với những nhà sưu tầm quan tâm đến di sản hàng hải Trung Quốc, mô hình thuyền đánh cá thuộc một phạm trù khác với thuyền buồm mành hoặc thuyền chở báu vật. Nó không phải là tượng đài cho tham vọng đế quốc hay hoạt động thương mại đường dài. Đó là bức chân dung về đời sống lao động bình dị — những con thuyền nuôi sống cộng đồng, những tấm lưới duy trì sinh kế và tri thức được truyền từ đôi tay này sang đôi tay khác qua nhiều thế hệ. Để có cái nhìn toàn diện hơn về những kiểu thuyền định hình văn hóa hàng hải Trung Quốc, hãy xem cẩm nang dành cho nhà sưu tầm về các kiểu thuyền lịch sử của Trung Quốc và bài viết của chúng tôi về những chiếc thuyền đánh cá của Trung Quốc cổ đại.

Câu hỏi thường gặp

Các loại lưới đánh cá truyền thống chính của Trung Quốc là gì?
Lưới đánh cá truyền thống của Trung Quốc gồm bốn nhóm chính: lưới quăng (撕网), được một ngư dân quăng ra để bao vây cá; lưới kéo (拖网), được triển khai từ hai chiếc thuyền phối hợp; lưới nâng (荆网), là tấm lưới nằm ngang được định kỳ nâng lên từ dưới mặt nước; và lưới bẫy cố định (定置网), được neo tại chỗ để tận dụng sự di chuyển của cá theo những tuyến đường có thể dự đoán.

Đánh bắt bằng lưới ở Trung Quốc có lịch sử bao lâu?
Hoạt động đánh bắt bằng lưới ở Trung Quốc có lịch sử ít nhất 7.000 năm. Các di chỉ khảo cổ thời kỳ đồ đá mới dọc vùng châu thổ sông Dương Tử, có niên đại khoảng năm 5000 TCN, đã phát hiện những quả dằn lưới có trước văn tự Trung Hoa sớm nhất khoảng ba thiên niên kỷ.

Đánh cá bằng chim cốc là gì và từng được thực hành ở đâu?
Đánh cá bằng chim cốc là kỹ thuật trong đó những con chim cốc đã được huấn luyện, đeo vòng cổ để ngăn chúng nuốt cá lớn, lặn xuống bắt cá rồi mang về thuyền cho người ngư dân. Được ghi chép trong các văn bản Trung Quốc từ thời nhà Đường (618–907 SCN), kỹ thuật này từng được thực hành trên các con sông và hồ ở miền nam Trung Quốc, đặc biệt tại Quế Lâm, Hồ Nam và vùng châu thổ sông Dương Tử.

Loại lưới được sử dụng đã ảnh hưởng thế nào đến thiết kế thuyền đánh cá Trung Quốc?
Loại lưới trực tiếp định hình thiết kế thân thuyền, cách bố trí boong, chiều cao mạn khô và số lượng thủy thủ. Thuyền kéo lưới cần bề ngang rộng và ổn định để chịu sức căng của một mẻ lưới đầy; thuyền dùng lưới nâng cần cấu trúc mũi đặc thù để đỡ khung lưới; thuyền đánh cá trên sông cần mớn nước nông và đáy phẳng để di chuyển trên đường thủy nội địa. Lưới và thuyền được thiết kế như một hệ thống thống nhất.

Vì sao thuyền đánh cá truyền thống của Trung Quốc đang biến mất?
Vật liệu sợi thủy tinh và nhôm đã thay thế gỗ trong việc đóng thuyền; động cơ đã thay thế buồm và mái chèo; còn các tàu lưới kéo công nghiệp đã thay thế những đội thuyền nhỏ. Những hình dáng thân thuyền, cách bố trí boong và kỹ thuật đóng thuyền đặc thù gắn với các phương tiện đánh bắt bằng lưới truyền thống hiện chủ yếu còn được lưu giữ bởi những người thợ lớn tuổi và trong các mô hình chế tác thủ công.

Điều gì khiến mô hình thuyền đánh cá Trung Quốc trở thành một món sưu tầm có ý nghĩa?
Một mô hình thuyền đánh cá được chế tác thủ công lưu giữ thực tế ba chiều của một con thuyền lao động — tỷ lệ của nó, mối quan hệ giữa thân thuyền, lưới và hệ thống dây buộc — theo cách mà ảnh chụp và hình minh họa không thể làm được. Những mô hình do nghệ nhân am hiểu trực tiếp về nghề đóng thuyền truyền thống thực hiện chứa đựng thông tin văn hóa mà nếu không, sẽ bị thất truyền khi chính những con thuyền ấy biến mất.