Vẫn căng buồm: Những cộng đồng gìn giữ thuyền truyền thống Trung Hoa đến ngày nay

5 Tháng 6, 2026

Still Sailing: The Communities That Keep Traditional Chinese Boats Alive Today - Ocean Relic Studio

Tóm tắt

Thuyền gỗ truyền thống của Trung Quốc chưa hoàn toàn biến mất. Tại các cộng đồng ngư dân ven biển trên khắp miền Nam Trung Quốc, Hồng Kông và một số khu vực Đông Nam Á, những chiếc thuyền gỗ có thiết kế bắt nguồn từ thuyền mành vẫn tiếp tục hoạt động cho đến cuối thế kỷ 20 — và trong một số trường hợp vẫn còn được sử dụng ngày nay dưới dạng cải biến.
Những cộng đồng gắn liền nhất với sự tiếp nối này là người Tanka (疍家) ở miền Nam Trung Quốc và Hồng Kông, cùng các cộng đồng ngư dân người Hoa ở Việt Nam, Malaysia và Indonesia.
Thuyền mành chạy hoàn toàn bằng buồm không còn được sử dụng cho mục đích thương mại, nhưng kỹ thuật đóng thân thuyền gỗ và các kiểu thuyền bắt nguồn từ thuyền mành vẫn tồn tại trong hoạt động đánh bắt ven bờ, các nghi lễ và công tác bảo tồn di sản.
Tri thức nghề thủ công đứng sau những con thuyền này — kỹ thuật ghép mộng, trám kín và tạo hình thân thuyền — vẫn còn được duy trì tại một số ít xưởng đang hoạt động, trong đó có xưởng ở Chu Sơn, Chiết Giang, được thành lập vào năm 1980.

Thông tin chính

Người Tanka (疍家) được ghi chép trong các tài liệu Trung Quốc từ ít nhất thời nhà Đường (618–907 CN) như một cộng đồng hàng hải sinh sống và làm việc trên những chiếc thuyền gỗ dọc theo đồng bằng châu thổ sông Châu Giang và bờ biển Nam Trung Quốc.
Nơi trú bão Aberdeen ở Hồng Kông từng là nơi cư trú của khoảng 20.000 người sống trên thuyền vào thời kỳ đỉnh điểm trong những năm 1960, theo các hồ sơ điều tra dân số của chính quyền Hồng Kông thời đó.
Tại vịnh Hạ Long của Việt Nam, những chiếc thuyền đánh cá bằng gỗ có kiểu dáng nhìn chung bắt nguồn từ thuyền mành vẫn là phương tiện đánh bắt chủ yếu của các cộng đồng địa phương cho đến những năm 1990, theo các khảo sát dân tộc học do Viện Văn hóa Việt Nam thực hiện.
Xưởng đóng thuyền mành truyền thống cuối cùng ở Hồng Kông, Xưởng đóng tàu Hung Shing tại đảo Trường Châu, được ghi nhận là đã đóng cửa vào đầu những năm 2000, theo các hồ sơ do Bảo tàng Hàng hải Hồng Kông lưu giữ.
Tại tỉnh Phúc Kiến, việc đóng thuyền gỗ phục vụ đánh bắt ven bờ vẫn tiếp diễn ở một số làng ven biển cho đến những năm 2010, với sự hỗ trợ của các chương trình bảo tồn di sản của chính quyền địa phương.

🏘️ Người Tanka: Cộng đồng sống trên thuyền tồn tại lâu đời nhất Trung Quốc

Người Tanka (疍家) — đôi khi được La-tinh hóa là Danjia — là một nhóm dân tộc hàng hải có bản sắc được định hình qua nhiều thế kỷ sống trên những chiếc thuyền gỗ. Được ghi chép trong các hồ sơ hành chính Trung Quốc từ thời nhà Đường trở đi, họ giữ một vị thế xã hội riêng biệt trong xã hội miền Nam Trung Quốc: không hoàn toàn hòa nhập vào các cộng đồng trên đất liền, nhưng cũng không được công nhận là một dân tộc thiểu số riêng biệt theo hệ thống phân loại của triều đình.

Thuyền của họ — thường là những chiếc thuyền gỗ đáy phẳng với khu vực sinh hoạt có mái che ở giữa thuyền — được đóng để hoạt động trên vùng nước ven biển nông và các cửa sông ở Quảng Đông, Phúc Kiến và Quảng Tây. Kiểu dáng thân thuyền do những người đóng thuyền Tanka sử dụng có chung các đặc điểm kết cấu với truyền thống thuyền mành nói chung: ván ghép phẳng, các khoang kín nước ở những tàu lớn hơn và việc sử dụng các loài gỗ sẵn có tại địa phương.

Đến giữa thế kỷ 20, các chương trình tái định cư tại đô thị ở Hồng Kông và Trung Quốc đại lục đã đưa phần lớn các gia đình người Tanka lên bờ. Những cộng đồng nổi còn lại trong các khu tránh bão của Hồng Kông — đặc biệt là ở Aberdeen và Causeway Bay — trở thành đối tượng của nhiếp ảnh tư liệu và nghiên cứu dân tộc học trước khi dần tan rã trong những năm 1970 và 1980.

🇻🇳 Vịnh Hạ Long: Thuyền bắt nguồn từ thuyền mành trên vùng biển Việt Nam

Tại Vịnh Hạ Long của Việt Nam, những thuyền đánh cá bằng gỗ có hình dáng nhìn chung bắt nguồn từ thuyền mành là loại thuyền chủ đạo của các cộng đồng ngư dân địa phương trong phần lớn thế kỷ 20. Ảnh hưởng của nghề đóng thuyền Trung Hoa đối với các loại thuyền ven biển Việt Nam được ghi nhận trong những nghiên cứu dân tộc học về khu vực này: tỷ lệ thân thuyền, phương pháp ghép ván và việc sử dụng buồm có thanh nẹp ở một số loại thuyền phản ánh nhiều thế kỷ giao lưu hàng hải giữa các cộng đồng ven biển Trung Hoa và Việt Nam.

Các làng nổi ở Vịnh Hạ Long — những cộng đồng sống trên các thuyền gỗ neo trong vùng nước được che chắn của vịnh — vẫn là một lối sống đang tồn tại cho đến những năm 1990. Từ những năm 2000 trở đi, các chương trình tái định cư của chính phủ Việt Nam đã di dời phần lớn cư dân làng nổi đến nhà ở trên đất liền, với lý do lo ngại về chất lượng nước cũng như khả năng tiếp cận giáo dục và chăm sóc y tế.

Một số ít thuyền đánh cá bằng gỗ vẫn tiếp tục hoạt động ở Vịnh Hạ Long, dù tàu composite sợi thủy tinh có động cơ đã phần lớn thay thế thuyền gỗ trong hoạt động đánh bắt. Những thuyền gỗ còn lại thường là các tàu cũ được bảo dưỡng thay vì được đóng mới, do kỹ năng đóng loại thuyền này ngày càng trở nên hiếm.

🇲🇾 Malaysia và Indonesia: Truyền thống đánh bắt cá của cộng đồng người Hoa hải ngoại

Các cộng đồng ngư dân người Hoa hải ngoại ở Malaysia và Indonesia đã duy trì truyền thống đóng thuyền bắt nguồn từ thuyền mành cho đến tận thế kỷ 20. Tại các cảng như Penang, Malacca và Semarang, những người thợ mộc đóng thuyền người Hoa đã đóng và sửa chữa các tàu cá bằng gỗ, sử dụng những phương pháp được đưa đến từ các tỉnh Phúc Kiến và Quảng Đông, đồng thời điều chỉnh chúng cho phù hợp với các loài gỗ địa phương và điều kiện đánh bắt.

Các truyền thống thuyền kolek và perahu của thế giới Mã Lai đã tiếp thu những yếu tố trong kỹ thuật đóng thuyền của Trung Hoa qua nhiều thế kỷ giao lưu, khiến trong một số trường hợp khó phân biệt các loại thuyền có nguồn gốc hoàn toàn từ Trung Hoa với các dạng lai. Nhà sử học hàng hải Adrian Horridge đã ghi chép sự giao lưu văn hóa này trong các công trình nghiên cứu về thuyền truyền thống Đông Nam Á, lưu ý rằng ảnh hưởng của Trung Hoa thể hiện rõ nhất ở phương pháp đóng thân thuyền hơn là ở hình dáng tổng thể của thuyền.

Đến cuối thế kỷ 20, sợi thủy tinh và nhôm đã phần lớn thay thế gỗ trong việc đóng thuyền đánh cá mới trên khắp khu vực, còn các cộng đồng đóng thuyền của người Hoa hải ngoại từng duy trì truyền thống đóng thuyền gỗ thì phần lớn đã chuyển sang công việc sửa chữa hoặc đóng cửa hoàn toàn.

🎋 Sử dụng trong nghi lễ và di sản: Nơi hình dạng thuyền mành còn tồn tại

Ngoài hoạt động đánh bắt, các dạng thuyền bắt nguồn từ thuyền mành vẫn tồn tại trong những bối cảnh nghi lễ và di sản trên khắp thế giới Hoa ngữ. Đua thuyền rồng — được thực hành ở miền nam Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan và các cộng đồng người Hoa trên toàn cầu — sử dụng những con thuyền gỗ có kết cấu bắt nguồn từ cùng các truyền thống đóng thuyền như thuyền mành đang hoạt động, dù hình dạng thân thuyền được chuyên biệt hóa cho đua thuyền thay vì chở hàng hoặc đánh bắt.

Tại Hồng Kông, một số ít thuyền tam bản và thuyền mành gỗ truyền thống được duy trì cho mục đích du lịch và bảo tồn di sản, hoạt động trong cảng và tại Aberdeen. Những con thuyền này không còn là thuyền làm việc theo nghĩa thương mại, nhưng việc bảo dưỡng chúng vẫn đòi hỏi các kỹ năng trét kín, ghép ván và lắp mộng từng đặc trưng cho truyền thống thuyền mành đang hoạt động.

Một số bảo tàng hàng hải Trung Quốc — bao gồm Bảo tàng Hàng hải Hồng Kông và Bảo tàng Hàng hải Trung Quốc ở Thượng Hải — lưu giữ những con thuyền truyền thống đã được phục chế hoặc sao dựng trong bộ sưu tập của mình, bảo tồn hình dạng vật thể của thuyền mành nhằm phục vụ giáo dục và văn hóa.

🔨 Truyền thống xưởng nghề: Nơi lưu giữ tri thức thủ công

Sự tiếp nối trực tiếp nhất với truyền thống thuyền mành đang hoạt động không nằm ở những con thuyền còn vận hành, mà ở các xưởng nơi kiến thức đóng thuyền vẫn được thực hành. Tại Chu Sơn, Chiết Giang — một quần đảo có các cộng đồng ngư dân duy trì nghề đóng thuyền gỗ đến cuối thế kỷ 20 — xưởng được thành lập vào năm 1980 vẫn tiếp tục chế tác các mô hình thủ công bằng kỹ thuật ghép mộng, cách lựa chọn gỗ và phương pháp làm dây chằng của truyền thống thuyền mành cỡ lớn.

Đây không phải là một bản phục dựng bảo tàng. Những người thợ theo truyền thống Chu Sơn đã học nghề trong một môi trường nơi việc đóng thuyền gỗ vẫn là một thực hành sống động, và các mô hình họ chế tác phản ánh kiến thức đó qua logic kết cấu: cách ván được tạo hình và lắp ghép, cách dây chằng được thắt nút và căng chỉnh, cũng như cách tỷ lệ thân thuyền gắn với mục đích sử dụng của con thuyền.

Theo nghĩa này, mô hình tàu thủ công là một trong những hình thức bền vững hơn giúp truyền thống tàu buồm Trung Hoa tiếp tục tồn tại — không phải dưới dạng một con thuyền đang hoạt động, mà là một hiện vật lưu giữ tri thức đóng thuyền của một truyền thống ngày càng khó bắt gặp trong thực tế.

Mô hình Thuyền đánh cá dùng chim cốc — Tàu buồm sông Trung Hoa thủ công với khoang mái rơm

Mô hình Thuyền đánh cá dùng chim cốc — Mô hình thủ công thuộc loại thuyền đánh cá ven bờ từng được sử dụng rộng rãi trong các cộng đồng ven biển và ven sông Trung Hoa cho đến tận thế kỷ 20, được chế tác theo truyền thống xưởng đóng thuyền ở Chu Sơn.

Đọc liên quan — Các loại tàu thuyền Trung Hoa

Tài liệu tham khảo & Đọc thêm

Anderson, Eugene N. The Floating World of Castle Peak Bay. Hiệp hội Nhân học Hoa Kỳ, 1970. — Nghiên cứu dân tộc học về các cộng đồng người Tanka sống trên thuyền trong vùng biển Hồng Kông.
Horridge, Adrian. The Prahu: Traditional Sailing Boat of Indonesia. Nhà xuất bản Đại học Oxford, 1981. — Ghi chép về ảnh hưởng của nghề đóng thuyền Trung Hoa đối với các loại tàu thuyền ở Đông Nam Á.
Bảo tàng Hàng hải Hồng Kông. Các bộ sưu tập về thuyền truyền thống của Hồng Kông. hkmaritimemuseum.org
UNESCO. "Vịnh Hạ Long." Danh sách Di sản Thế giới. whc.unesco.org/en/list/672 — Bao gồm tư liệu về các cộng đồng đánh cá sống trên thuyền trong vịnh.
Encyclopædia Britannica. "Tanka." britannica.com/topic/Tanka-people — Tổng quan về người Tanka và các truyền thống hàng hải của họ.

Lưu ý: Số liệu dân số của các cộng đồng sống trên thuyền ở Hồng Kông khác nhau tùy theo nguồn. Con số 20.000 được trích dẫn phản ánh các ước tính vào giữa thế kỷ 20 và nên được xem là gần đúng; hồ sơ về các giai đoạn trước đó không đầy đủ.