Công cụ của thợ đóng thuyền: Những dụng cụ truyền thống trong nghề đóng thuyền Trung Hoa

Đây không phải là một nhà máy. Đây là một xưởng thủ công — nơi các công cụ có tên gọi, lịch sử và dấu vết của những đôi tay từng sử dụng chúng.

🧰 Thợ đóng thuyền Trung Quốc truyền thống đã sử dụng những công cụ nào?

Bộ công cụ cốt lõi của một thợ đóng thuyền Trung Quốc truyền thống xoay quanh một số ít dụng cụ cầm tay, mỗi dụng cụ đảm nhận một vai trò cụ thể trong trình tự dựng thân thuyền. Búa rìu (ben, 錛) được dùng để tạo hình ván từ gỗ thô, gia công ngang thớ để tạo ra những bề mặt cong cần thiết cho thân thuyền. Không giống bào thợ mộc phương Tây, vốn hoạt động dọc theo thớ gỗ, búa rìu cho phép thợ đóng thuyền tạo nên các đường cong phức hợp — như phần mũi xòe rộng và đáy hông tròn của những chiếc thuyền buồm đi biển — với mức độ kiểm soát mà các công cụ lưỡi phẳng không thể đạt được.

Thước lấy dấu (hua gui, 畫規) được dùng để kẻ các đường song song với một cạnh chuẩn, giúp thợ đóng thuyền đánh dấu chính xác độ dày của ván và đường ghép trước khi cắt. Thước lấy dấu truyền thống của Trung Quốc sử dụng một thanh gỗ cứng với cữ trượt và mũi vạch cố định — một thiết kế xuất hiện trong các hình minh họa của Thiên công khai vật năm 1637 Công nguyên và ngày nay vẫn có thể nhận ra trong những công cụ được sử dụng tại các xưởng ở Chu Sơn.

Dao kéo được dùng để gọt ván đến độ dày cuối cùng và tạo hình các cạnh vát cần thiết cho những mối ghép ván-với-ván khít chặt. Trong nghề đóng thuyền Trung Quốc, các mối ghép ván thường là ghép đối cạnh thay vì chồng lên nhau, đòi hỏi độ chính xác rất cao khi vát cạnh từng tấm ván để đạt được độ kín nước trước khi trám khe.

🧵 Đục trám khe và nghệ thuật làm kín nước thân thuyền

Trám khe — quá trình bịt kín các khoảng hở giữa những tấm ván thân thuyền — là một trong những công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao nhất của nghề đóng thuyền Trung Quốc truyền thống, và các công cụ được sử dụng phản ánh sự phức tạp đó. Đục trám khe (sai, 塞) là một dụng cụ bằng sắt có lưỡi phẳng, dùng để nén sợi gai dầu vào các đường nối giữa những tấm ván trước khi phủ hợp chất làm kín. Đục trám khe Trung Quốc có nhiều bề rộng khác nhau, mỗi loại phù hợp với một kích thước khe, và bộ dụng cụ của một thợ đóng thuyền có thể gồm từ năm biến thể trở lên.

Hợp chất làm kín được sử dụng trong truyền thống Chu Sơn — hỗn hợp dầu trẩu và gai dầu nghiền, đôi khi kết hợp với vôi — được phết nóng bằng bay gỗ và để đóng rắn trước khi hạ thủy thân thuyền. Thiên công khai vật (1637 Công nguyên) mô tả chi tiết hợp chất này, đồng thời ghi rõ chất lượng dầu trẩu được xem là yếu tố quyết định hàng đầu đến độ bền của lớp kín. Dầu trẩu, được ép từ hạt cây Vernicia fordii, là một loại dầu khô hóa, polymer hóa khi tiếp xúc với không khí, tạo thành một lớp màng cứng và chịu nước.

Trong việc chế tác mô hình, quy trình trám khe được điều chỉnh chứ không sao chép hoàn toàn: các mối ghép giữa những tấm ván trong một mô hình tại xưởng Chu Sơn được lắp khít với độ chính xác tương đương sản phẩm kích thước thật, nhưng khả năng kín nước đạt được nhờ chính độ khít của mối ghép. Điều này đòi hỏi độ chính xác cao hơn trong bước lắp ráp ban đầu, vì không có hợp chất trám khe để bù cho các khoảng hở.

🔨 Công cụ đóng thuyền Trung Quốc khác công cụ phương Tây như thế nào?

Sự khác biệt giữa truyền thống công cụ đóng thuyền Trung Quốc và phương Tây phản ánh những khác biệt trong quan niệm dựng thân thuyền. Kiểu đóng ván ngoài khung và ván chồng mép của phương Tây phụ thuộc nhiều vào bào, cưa và đục — những công cụ phù hợp với các loại gỗ châu Âu thớ thẳng và việc tạo ra các bề mặt phẳng hoặc cong nhẹ của thân thuyền phương Tây. Nghề đóng thuyền Trung Quốc, làm việc với các loại gỗ cứng đa dạng hơn ở miền nam Trung Quốc và tạo ra kiểu thân thuyền phức tạp hơn của thuyền mành, có xu hướng ưu tiên búa rìu và dao kéo hơn bào.

Mối ghép mộng âm-dương Trung Quốc (sun mao, 榫卯) — được dùng để nối khung, vách ngăn và các bộ phận kết cấu mà không cần chốt kim loại — đòi hỏi một bộ đục và vồ chuyên dụng, được điều chỉnh cho các loại gỗ cứng thường dùng trong xây dựng Trung Quốc. Những mối ghép này được ghi chép trong các sổ tay kiến trúc Trung Quốc từ thời nhà Tống trở đi; các nguyên lý ghép mộng tương tự cũng xuất hiện trong việc dựng những con thuyền truyền thống, kết nối truyền thống nghề đóng thuyền và nghề kiến trúc theo những cách không có sự tương đồng trực tiếp ở phương Tây.

Kỹ thuật xây dựng truyền thống Trung Quốc có xu hướng giảm thiểu việc sử dụng chốt kim loại, thay vào đó dựa vào độ chính xác của chính mối ghép. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với độ chính xác của công cụ và tay nghề của người thợ, đồng thời là một trong những lý do khiến tri thức về công cụ của một thợ đóng thuyền Trung Quốc truyền thống cần nhiều năm mới có thể phát triển hoàn thiện.

🏭 Những công cụ này được sử dụng như thế nào tại xưởng Chu Sơn ngày nay?

Xưởng Chu Sơn được thành lập vào năm 1980 hoạt động trong một truyền thống nghề thủ công có trước bản thân xưởng nhiều thế hệ. Những người thợ góp phần truyền lại kiến thức cho xưởng đã học nghề trong một môi trường mà việc đóng thuyền kích thước thật vẫn còn phát triển — nơi các công cụ được sử dụng trên những con thuyền thực tế, chứ không chỉ trên mô hình. Điều này có nghĩa là tri thức về công cụ được lưu giữ tại xưởng không được tái dựng từ các sổ tay; nó liên tục kế thừa từ chính thực hành nghề mà nó bắt nguồn.

Trong việc chế tác mô hình, những công cụ cầm tay tương tự được sử dụng ở quy mô thu nhỏ. Búa rìu được thay bằng các phiên bản nhỏ hơn để tạo hình ván thân thuyền; thước lấy dấu được dùng để vạch đường ván trên những thanh gỗ có thể chỉ dày vài milimét. Ở một số phương diện, độ chính xác cần thiết còn cao hơn so với sản phẩm kích thước thật: dung sai nhỏ hơn, và sai số cho phép khi lắp một mối ghép được tính bằng phần nhỏ của milimét thay vì centimét.

Một số công cụ đang được sử dụng tại xưởng đã đủ lâu đời để từng được những người thợ đào tạo thế hệ hiện tại sử dụng. Một công cụ cầm tay được chế tác tốt và bảo quản đúng cách thường tồn tại lâu hơn người làm ra nó vài thập kỷ. Sự tiếp nối của công cụ, theo một nghĩa nhỏ bé, cũng là sự tiếp nối của tri thức được gửi gắm trong nó.

Mô hình thuyền mành Trung Quốc truyền thống — boong và giàn buồm bằng gỗ thủ công — Mỗi tấm ván, mối ghép và bộ phận kết cấu trong mô hình này đều được tạo hình bằng chính những công cụ cầm tay — búa rìu, dao kéo và thước lấy dấu — mà truyền thống xưởng Chu Sơn đã sử dụng để đóng thuyền kích thước thật kể từ khi thành lập vào năm 1980.