Tàu buồm Hanse: Tàu chở hàng của Đức thời Trung cổ đã xây dựng một đế chế thương mại như thế nào

⚓ Tàu Hanse là gì?

Tàu Hanse là một loại tàu buồm thân rộng, mạn cao, một cột buồm, giữ vai trò tàu chở hàng chủ lực của Liên minh Hanse — liên minh thương mại thời Trung cổ gồm các thành phố miền Bắc nước Đức, từng thống trị hoạt động thương mại ở Baltic và Bắc Hải từ khoảng thế kỷ 12 đến thế kỷ 15. Những đặc điểm nhận dạng của nó gồm đáy phẳng phù hợp với các cảng ven biển nông, sống mũi và cột đuôi thẳng, cùng một khoang hàng lớn, rộng, có thể chở các loại hàng rời như ngũ cốc, muối, vải và gỗ. Theo nghiên cứu của Detlev Ellmers tại Deutsches Schiffahrtsmuseum, hình dạng thân tàu Hanse được tối ưu hóa cho những điều kiện đặc thù của Baltic và Bắc Hải: vùng nước tương đối nông, thường chịu ảnh hưởng thủy triều, nơi các tàu có sống đáy sâu không thể hoạt động.

Khác với những con tàu dài có mái chèo gắn liền với hoạt động đi biển Scandinavia thời kỳ trước, tàu Hanse hoàn toàn dựa vào buồm — một cánh buồm vuông lớn trên cột buồm trung tâm. Điều này khiến nó phụ thuộc vào gió thuận, nhưng đồng thời cũng giảm đáng kể nhu cầu về thủy thủ đoàn, một logic thường thấy trong lịch sử các tàu chở hàng rời. Tàu Hanse được điều khiển bằng bánh lái ở đuôi, một công nghệ mà các học giả như Detlev Ellmers và Lars Ulrik Larsen cho rằng đã được Bắc Âu tiếp nhận vào thế kỷ 12 — gần như cùng thời điểm, nhưng độc lập với việc công nghệ này được ghi nhận trong ngành đóng tàu Trung Hoa.

Tàu Hanse Bremen, mẫu vật còn tồn tại hoàn chỉnh nhất, dài khoảng 23,5 mét và rộng 7,6 mét, với sức chở hàng ước tính khoảng 80 tấn. Việc khai quật nó dưới sông Weser vào năm 1962, cùng quá trình bảo tồn kéo dài một thập kỷ tại Deutsches Schiffahrtsmuseum, đã làm thay đổi đáng kể nhận thức học thuật về kỹ thuật đóng tàu Bắc Âu thời Trung cổ.

🏙️ Liên minh Hanse và kinh tế của tàu Hanse

Liên minh Hanse không phải là một nhà nước mà là một liên minh thương mại — mạng lưới các thành phố buôn bán phối hợp quy tắc thương mại, đàm phán đặc quyền với các nhà cai trị nước ngoài và đôi khi huy động hạm đội vũ trang để bảo vệ lợi ích của mình. Vào thời kỳ đỉnh cao trong thế kỷ 14, Liên minh kiểm soát nguồn ngũ cốc Baltic, cá Scandinavia, lông thú Nga và vải Flemish, với tàu Hanse là phương tiện trực tiếp vận chuyển những hàng hóa này giữa các cảng thành viên. Trong Liên minh Hanse (2011), Jonathan Schofield mô tả sự thống trị thương mại của Liên minh là không thể tách rời khỏi quyền kiểm soát các tuyến đường buôn bán bằng tàu Hanse.

Nền kinh tế vận hành tàu Hanse có những điểm tương đồng quan trọng với tàu fluyt Hà Lan về sau: cả hai đều ưu tiên thể tích hàng hóa hơn vũ trang, đều được thiết kế cho các điều kiện biển cụ thể của từng khu vực và đều mang lại cho người vận hành lợi thế về chi phí vận chuyển so với các đối thủ sử dụng tàu được vũ trang nặng hơn hoặc có hệ thống buồm phức tạp hơn. Lợi thế của tàu Hanse đặc biệt thể hiện trong hoạt động buôn bán ngũ cốc Baltic — vận chuyển lúa mạch đen và lúa mì từ các vùng nông nghiệp nội địa của Phổ và Ba Lan đến những thành phố Flanders và Anh thiếu ngũ cốc. Đây cũng chính là tuyến đường ngũ cốc Baltic mà tàu fluyt sau này thống trị vào thế kỷ 17, cho thấy sự tiếp nối của logic thương mại qua hai thế kỷ lịch sử hàng hải Bắc Âu.

Tàu Hanse cũng đảm nhiệm chức năng quân sự khi cần thiết. Các hạm đội chiến tranh Hanse được tập hợp từ những tàu buôn Hanse lắp thêm các sàn chiến đấu tạm thời — những kết cấu gỗ nâng cao ở mũi và đuôi tàu, gọi là lầu chiến — cho phép binh lính chiến đấu từ vị trí cao hơn. Thiết kế lưỡng dụng này, được ghi nhận trong các văn thư thành phố Hanse từ Lübeck và Hamburg, giúp Liên minh có thể triển khai sức mạnh hải quân mà không cần duy trì một hạm đội tàu chiến thường trực.

🔨 Tàu Hanse được đóng như thế nào

Kỹ thuật đóng tàu Hanse kết hợp phương pháp ghép ván chồng — trong đó các tấm ván thân tàu chồng lên nhau như ngói lợp — ở phần thân dưới với phương pháp ghép ván phẳng (carvel) phía trên mực nước. Phương pháp lai này, có thể quan sát trên tàu Hanse Bremen, được xem là khá đặc biệt trong lịch sử rộng lớn hơn của ngành đóng tàu châu Âu và có thể phản ánh giai đoạn chuyển tiếp giữa truyền thống ghép ván chồng lâu đời với kỹ thuật ghép ván phẳng, vốn sẽ thống trị ngành đóng tàu châu Âu từ thế kỷ 15 trở đi. Phân tích của Ole Crumlin-Pedersen về trình tự đóng tàu Hanse Bremen cho thấy những người thợ làm việc mà không có bản thiết kế chính thức, thay vào đó dựa trên tri thức nghề thủ công tích lũy được truyền qua quá trình học nghề — một phương pháp rất giống với truyền thống xưởng đóng thuyền được ghi nhận ở Trung Hoa cùng thời.

Đáy phẳng của tàu Hanse được đóng từ những tấm ván sồi dày đặt ngang thân tàu, giúp thân tàu có độ cứng kết cấu mà không cần sống đáy sâu. Nhờ đó, tàu có thể đứng vững trên các bãi bùn chịu ảnh hưởng thủy triều — một yêu cầu thực tế tại các cảng nông ở vùng bờ biển Frisia và Baltic, nơi những tàu có sống đáy sâu sẽ bị mắc cạn khi thủy triều xuống. Logic thiết kế mớn nước nông tương tự cũng xuất hiện ở thuyền mành Trung Hoa đáy phẳng, dù giải pháp kết cấu khác nhau: thuyền mành sử dụng các khoang vách kín nước để tạo độ cứng, trong khi tàu Hanse dựa vào các đà ngang đáy nặng.

Nguồn gỗ dùng để đóng tàu Hanse chủ yếu đến từ những khu rừng sồi ở vùng nội địa Baltic — cũng là các khu rừng cung cấp gỗ cho những xưởng đóng tàu ở Lübeck, Danzig (Gdańsk) và Stralsund. Phân tích niên đại vòng cây đối với gỗ trên tàu Hanse Bremen, do Deutsches Schiffahrtsmuseum thực hiện, đã truy dấu nguồn gỗ về các khu rừng thuộc vùng hạ lưu sông Weser, tạo nên một trong những nghiên cứu chính xác sớm nhất về nguồn gốc gỗ trong khảo cổ học hàng hải.

🌊 Sự suy tàn và di sản của tàu Hanse

Từ thế kỷ 15, tàu Hanse bắt đầu bị thay thế bởi những tàu lớn hơn, có nhiều cột buồm — trước hết là tàu hulk và sau đó là tàu carrack — vốn có sức chở hàng lớn hơn và khả năng vận hành buồm linh hoạt hơn. Bản thân Liên minh Hanse suy yếu trong thế kỷ 15 và 16 khi bối cảnh chính trị Bắc Âu thay đổi: sự trỗi dậy của các nhà nước lãnh thổ, việc mở các tuyến thương mại Đại Tây Dương và sức mạnh thương mại ngày càng tăng của Cộng hòa Hà Lan đều làm xói mòn vị thế đặc quyền của Liên minh. Đến khi tàu fluyt xuất hiện vào cuối thế kỷ 16, tàu Hanse phần lớn đã không còn được sử dụng, dù logic thiết kế của nó — đáy phẳng, khoang hàng lớn, thủy thủ đoàn tối thiểu — vẫn được duy trì trong những con tàu thay thế nó.

Đối với các nhà sưu tầm và sử gia nghiên cứu văn hóa vật chất hàng hải, tàu Hanse giữ một vị trí riêng biệt: đây là loại tàu giúp hoạt động thương mại đường dài ở Bắc Âu thời Trung cổ trở nên khả thi, còn tàu Hanse Bremen là một trong những phát hiện khảo cổ quan trọng nhất trong lịch sử đóng tàu. Mô hình thu nhỏ của các tàu kiểu Hanse, dựa trên kích thước đã được ghi nhận của tàu Hanse Bremen, hiện được lưu giữ tại một số bảo tàng hàng hải châu Âu, mang đến mối liên hệ hữu hình với một giai đoạn lịch sử thương mại đã định hình địa lý kinh tế của lục địa này.

Câu chuyện về tàu Hanse, ở một khía cạnh, là phiên bản tương ứng của câu chuyện về thuyền mành Trung Hoa: hai loại tàu được phát triển độc lập ở hai đầu đối diện của lục địa Á-Âu, cùng giải quyết bài toán vận chuyển hàng rời trên biển bằng những phương thức khác nhau nhưng tương đồng về cấu trúc. Cả hai đều ưu tiên hàng hóa hơn chiến đấu, đều thích nghi với các điều kiện biển đặc thù của từng khu vực và đều để lại những dấu tích vật chất — trong các bộ sưu tập bảo tàng cũng như hồ sơ khảo cổ — tiếp tục giúp chúng ta hiểu cách các nền kinh tế tiền hiện đại vận chuyển hàng hóa qua đường thủy.

Bộ mô hình tàu gỗ Flying Dutchman – Bộ ghép hình 3D 269 mảnh — Bộ lắp ráp bằng gỗ basswood cắt laser gồm 269 mảnh theo truyền thống hàng hải Bắc Âu, có thể lắp mà không cần keo nhờ các mối ghép khít.