Nhà Tống và sự trỗi dậy của thương mại hàng hải Trung Quốc

• Nhà Tống (960–1279) là giai đoạn then chốt trong lịch sử hàng hải Trung Quốc: bị buộc phải chuyển hướng nền kinh tế về phía ven biển sau khi mất các vùng lãnh thổ phía bắc, triều đại này đã phát triển đội tàu thương mại tiên tiến nhất thế giới, lực lượng hải quân nhà nước đầu tiên có quy mô đáng kể và việc sử dụng la bàn từ tính sớm nhất được ghi chép để định hướng trên biển.
• Hoạt động thương mại hàng hải thời Tống trải dài từ Nhật Bản và Triều Tiên ở phía bắc đến Vịnh Ba Tư và Đông Phi ở phía nam — một mạng lưới xuất hiện trước thời kỳ bành trướng hàng hải của châu Âu khoảng hai thế kỷ.
• Các loại tàu được phát triển hoặc hoàn thiện trong thời Tống — bao gồm thuyền buồm viễn dương với các khoang vách ngăn kín nước — đã trở thành nền tảng cho ngành hàng hải Trung Quốc trong các triều đại tiếp theo.
• Hệ thống cảng thương mại thời Tống, tập trung tại Tuyền Châu, Quảng Châu và Minh Châu (Ninh Ba), đã xây dựng cơ sở hạ tầng hỗ trợ các chuyến hải hành của hạm đội bảo vật nhà Minh do Trịnh Hòa chỉ huy sau này.

• Nhà Tống đã thành lập các cơ quan thị bạc (shibosi, 市舶司) chuyên trách quản lý thương mại hàng hải đầu tiên như một thiết chế quốc gia có hệ thống, với văn phòng tại Quảng Châu, Tuyền Châu và Minh Châu — tạo ra nguồn thu thuế mà theo các ghi chép trong Tống hội yếu, có thời điểm chiếm khoảng 20% thu nhập của nhà nước.
• La bàn từ tính lần đầu tiên được ghi chép là sử dụng cho hàng hải ở Trung Quốc vào thời Bắc Tống: tác phẩm Bình Châu khả đàm (Pingzhou Ketan, 萍洲可談, khoảng năm 1119) của Chu Du mô tả các thủy thủ sử dụng kim nam châm để định hướng trong thời tiết nhiều mây.
• Con tàu Tuyền Châu, được khai quật năm 1974 và xác định có niên đại vào cuối thời Tống hoặc đầu thời Nguyên (khoảng thế kỷ 13), cung cấp bằng chứng vật chất trực tiếp về kỹ thuật ván thân tàu nhiều lớp và kết cấu vách ngăn kín nước được sử dụng trên các tàu viễn dương thời Tống.
• Các ghi chép thời Tống ghi nhận hoạt động thương mại với hơn 50 chính thể nước ngoài có tên cụ thể, từ Champa (miền Trung Việt Nam) và Srivijaya (Sumatra) đến Đại Thực (thế giới Ả Rập) và Côn Luân (Đông Phi).
• Hải quân Nam Tống (1127–1279), hoạt động từ kinh đô Lâm An (Hàng Châu), duy trì một hạm đội thường trực có thời điểm lên đến vài trăm chiến hạm — lực lượng hải quân có tổ chức lớn nhất thế giới khi đó, theo Trịnh Hòa (Zheng He, 2007) của Edward Dreyer.

Mối quan hệ của Trung Quốc với biển cả đã thay đổi căn bản trong thời nhà Tống. Trước thời Tống, hoạt động hàng hải của Trung Quốc tuy đáng kể nhưng phần lớn vẫn đứng sau Con đường Tơ lụa trên bộ trong vai trò tuyến giao thương đường dài. Thời Tống đã đảo ngược thứ tự ưu tiên này — không phải do chủ ý, mà do nhu cầu sinh tồn. Việc mất miền Bắc Trung Quốc vào tay nhà Kim của người Nữ Chân năm 1127 đã cắt đứt triều đình nhà Tống khỏi các tuyến thương mại trên bộ và vùng nông nghiệp trọng yếu lưu vực Hoàng Hà. Những gì còn lại là vùng ven biển, và nhà Tống đã tận dụng tối đa lợi thế đó.

🌊 Vì sao nhà Tống hướng ra biển

Việc kinh đô Khai Phong của Bắc Tống thất thủ trước nhà Kim của người Nữ Chân năm 1127 là sự kiện định hướng lại nền văn minh Trung Hoa về phía đại dương. Triều đình Nam Tống rút về Lâm An (nay là Hàng Châu), phải cai quản một nhà nước thu hẹp có nền kinh tế sinh tồn phụ thuộc vào thương mại hàng hải theo cách chưa từng có dưới bất kỳ triều đại Trung Quốc nào trước đó. Các tuyến đường bộ đến Trung Á bị phong tỏa; nguồn thặng dư nông nghiệp miền Bắc không còn. Nguồn thu phải đến từ một nơi khác.

Phản ứng của nhà Tống là hệ thống hóa và mở rộng cơ sở hạ tầng thương mại hàng hải vốn đã tồn tại dọc bờ biển phía đông nam. Các cơ quan thị bạc — cơ quan quản lý thương mại hàng hải — không phải là sáng kiến của nhà Tống, nhưng triều đại này đã chuyển đổi chúng từ những sắp xếp hành chính không thường xuyên thành một thiết chế quốc gia thường trực, với các quy trình tiêu chuẩn để đánh thuế, kiểm tra và quản lý thương mại với nước ngoài. Ở thời kỳ đỉnh cao, các cơ quan này xử lý hoạt động thương mại từ hàng chục chính thể nước ngoài và tạo ra nguồn thu thuế, biến thương mại hàng hải thành trụ cột mang tính cơ cấu của tài chính nhà nước thời Tống.

Đây là một thay đổi về chất trong cách Trung Quốc gắn kết với biển cả. Các triều đại trước đây từng cho phép hoặc khuyến khích thương mại hàng hải; còn nhà Tống thì phụ thuộc vào nó. Sự phụ thuộc đó thúc đẩy đầu tư vào cơ sở hạ tầng cảng, năng lực đóng tàu, công nghệ hàng hải và các khuôn khổ pháp lý quản lý thương nhân nước ngoài — tạo ra điều kiện cho cái mà các nhà sử học kinh tế Trung Quốc đôi khi gọi là một cuộc cách mạng thương mại thời trung đại.

🧭 La bàn và thuyền buồm viễn dương

Hai bước phát triển công nghệ trong thời Tống đã để lại những hệ quả lâu dài đối với ngành hàng hải Trung Quốc và thế giới. Thứ nhất là việc áp dụng la bàn từ tính vào hàng hải. Tác phẩm Bình Châu khả đàm (Pingzhou Ketan) của Chu Du, được viết khoảng năm 1119, chứa đựng mô tả rõ ràng sớm nhất về việc thủy thủ sử dụng kim nam châm để xác định phương hướng trên biển — đặc biệt trong điều kiện mây phủ, khi không thể định hướng bằng thiên văn. Đây không phải là sự phát minh ra la bàn, vì trước đó Trung Quốc đã có những tiền lệ sử dụng trên đất liền, nhưng đây là lần đầu tiên việc dùng công cụ này như một thiết bị định hướng cho các chuyến hải hành trên đại dương được ghi chép.

Bước phát triển thứ hai là sự hoàn thiện của thuyền buồm viễn dương như một loại tàu phù hợp với hoạt động thương mại đường dài trên vùng nước rộng. Những chiếc thuyền thời Tống, như được thể hiện qua con tàu Tuyền Châu khai quật năm 1974, có các khoang vách ngăn kín nước chia thân tàu thành những phần riêng biệt được bịt kín — một cải tiến kết cấu giúp tăng đáng kể khả năng sống sót khi thân tàu bị hư hại. Tính năng này, được Marco Polo ngưỡng mộ khi mô tả các con tàu Trung Quốc vào cuối thế kỷ 13, mãi lâu sau mới được ngành đóng tàu châu Âu áp dụng.

Kết hợp với nhau, la bàn và thuyền có vách ngăn kín nước đã mang đến cho các thương nhân hàng hải thời Tống sự tự tin trong định hướng và độ bền kết cấu, hỗ trợ những chuyến hải hành có quy mô và tần suất mà trước đây chưa thể thực hiện. Các tuyến thương mại do thương nhân thời Tống thiết lập — đến Đông Nam Á, Ấn Độ Dương, Vịnh Ba Tư và bờ biển Đông Phi — cũng chính là những tuyến mà hạm đội của Trịnh Hòa sẽ đi theo hai thế kỷ sau.

⚓ Những thành phố cảng làm nên tất cả

Thương mại hàng hải thời Tống tập trung tại một số cảng lớn, mỗi cảng đều có cơ quan thị bạc và những lĩnh vực chuyên biệt riêng. Tuyền Châu (được các thương nhân Ả Rập gọi là Zaytun) là cảng chủ đạo của thương mại đường biển đường dài, đặc biệt với thế giới Ả Rập và Đông Nam Á. Đặc điểm quốc tế của thành phố trong thời Tống và Nguyên được chứng minh qua những di tích vật chất còn lại — các nhà thờ Hồi giáo, đền thờ Hindu và bia mộ của thương nhân nước ngoài từ khắp thế giới Hồi giáo vẫn còn tồn tại tại đây cho đến ngày nay.

Quảng Châu đảm nhiệm phần lớn hoạt động thương mại với Đông Nam Á và khu vực Ấn Độ Dương, kế thừa lịch sử lâu đời với tư cách là điểm tiếp xúc giữa Trung Quốc và các tuyến hàng hải đi về phía nam và phía tây. Minh Châu (nay là Ninh Ba) là cảng chính giao thương với Nhật Bản và Triều Tiên; vai trò của cảng này trong việc truyền bá văn hóa Trung Hoa — bao gồm Phật giáo Thiền tông và đồ gốm thời Tống — đến quần đảo Nhật Bản được ghi chép rõ trong các sử liệu Nhật Bản.

Những thành phố cảng này không chỉ đơn thuần là điểm buôn bán. Chúng còn là các trung tâm đóng tàu, dịch vụ tài chính và giao lưu liên văn hóa — những môi trường thường thúc đẩy đổi mới công nghệ và thương mại. Các thương nhân Ả Rập, Ba Tư, Ấn Độ và Đông Nam Á sinh sống, buôn bán tại các cảng thời Tống đã mang đến kiến thức về hàng hải Ấn Độ Dương, phương thức vận chuyển hàng hóa và điều kiện thị trường mà thương nhân Trung Quốc tích hợp vào hoạt động của mình — và ngược lại.

🏛️ Di sản của thời Tống

Nhà Tống kết thúc sau cuộc chinh phục của người Mông Cổ năm 1279, nhưng cơ sở hạ tầng hàng hải mà triều đại này xây dựng không biến mất. Nhà Nguyên kế thừa hệ thống cảng, năng lực đóng tàu và các mạng lưới thương mại của nhà Tống, rồi sử dụng chúng cho những mục đích riêng — bao gồm các cuộc xâm lược Nhật Bản và Java bất thành, cũng như tiếp tục hoạt động thương mại trên Ấn Độ Dương, vốn đã đưa Tuyền Châu trở thành một trong những thành phố giàu có nhất thế giới. Đến lượt mình, nhà Minh kế thừa cơ sở hạ tầng này và sử dụng nó để hỗ trợ các chuyến hải hành của Trịnh Hòa vào đầu thế kỷ 15.

Các loại tàu được phát triển trong thời Tống — thuyền buồm viễn dương với thân tàu có vách ngăn, tàu chở hàng đường sông đáy phẳng và tàu tuần tra ven biển tốc độ cao — vẫn là nền tảng của ngành đóng tàu Trung Quốc trong nhiều thế kỷ. Những phương pháp đóng tàu được ghi chép trong tư liệu về con tàu Tuyền Châu và trong các hồ sơ hành chính của xưởng đóng tàu thời Tống và Nguyên vẫn có thể nhận ra trong các truyền thống đóng thuyền khu vực tồn tại đến thời hiện đại, bao gồm truyền thống xưởng đóng thuyền ở Chu Sơn và Phúc Kiến vẫn được duy trì ngày nay.

Mô hình thuyền buồm Phúc Kiến Trung Quốc — gỗ hồng mộc chạm khắc thủ công, ba cột buồm — Kiểu thân tàu Phúc Kiến bắt nguồn từ truyền thống đóng tàu miền Nam Trung Quốc, đạt đỉnh phát triển đầu tiên trong thời Tống; mô hình này được chế tác theo truyền thống xưởng đóng thuyền Chu Sơn, sử dụng gỗ hồng mộc chạm khắc thủ công và kỹ thuật ghép mộng truyền thống.