Mô hình tàu cướp biển hay thuyền buồm Trung Hoa? Những nhà sưu tầm nghiêm túc thực sự chọn gì?

Mỗi năm, hàng nghìn người tìm kiếm mô hình tàu cướp biển. Hình ảnh ấy thật khó cưỡng: những cánh buồm đen, lá cờ đầu lâu xương chéo, vẻ đe dọa lãng mạn của biển khơi. Nhưng nếu dành thời gian tìm hiểu các giới sưu tầm nghiêm túc — tại các nhà đấu giá, bảo tàng hàng hải hay những nghiên cứu của người thực sự am hiểu tàu thuyền — bạn sẽ nhận ra một điều. Mô hình tàu cướp biển hầu như không bao giờ xuất hiện ở đó. Thay vào đó, được trưng bày trên kệ bên những tấm bản đồ cổ và da thuộc lâu năm, là những chiếc thuyền buồm Trung Quốc: thân rộng, buồm có thanh nẹp, có lịch sử cổ xưa vượt xa sức tưởng tượng về thời đại cướp biển. Bài viết này giải thích lý do.

Vấn đề với mô hình tàu cướp biển

Thời đại Hoàng kim của cướp biển — thời kỳ sản sinh ra Blackbeard, Bartholomew Roberts và những con tàu truyền cảm hứng cho phần lớn mô hình tàu cướp biển — kéo dài từ khoảng năm 1650 đến 1730. Đó là khoảng 80 năm. Ngược lại, thuyền buồm Trung Quốc đã liên tục được phát triển từ ít nhất thời nhà Hán (206 TCN), với những đổi mới về thiết kế được ghi chép trong các tư liệu triều đình, nhật ký thương mại và cẩm nang đóng tàu suốt 2.000 năm. Khi mua mô hình tàu cướp biển, bạn đang mua bản sao của một loại tàu chỉ tồn tại chưa đầy một thế kỷ. Khi mua mô hình thuyền buồm Trung Quốc, bạn đang mua một hình thái tàu thuyền từng định hình thương mại thế giới trong suốt hai thiên niên kỷ.

Tính xác thực cũng là một vấn đề. Những con tàu cướp biển nổi tiếng nhất — Queen Anne's Revenge, Black Pearl — hoặc được tái dựng từ những bằng chứng khảo cổ rời rạc, hoặc hoàn toàn hư cấu. Thiết kế thuyền buồm Trung Quốc được ghi chép vô cùng đầy đủ: trong Vũ Kinh Tổng Yếu (Wujing Zongyao, năm 1044), trong tư liệu về các chuyến hải hành của Trịnh Hòa (1405–1433), trong kho lưu trữ thương mại hàng hải thời nhà Thanh, cũng như trong những truyền thống thủ công còn tồn tại đến ngày nay ở các tỉnh Phúc Kiến và Chiết Giang. Mô hình thuyền buồm Trung Quốc là bản sao của một vật thể có thật, cụ thể và có thể kiểm chứng.

Các nhà sưu tầm nghiêm túc thực sự tìm kiếm điều gì

Những tiêu chí đánh giá một mô hình tàu nghiêm túc gồm: chất lượng ghép nối (các tấm ván được lắp riêng từng tấm hay đúc khuôn?), tính chân thực của vật liệu (loại gỗ có phù hợp với nguồn gốc của con tàu không?), độ chính xác lịch sử (hệ thống dây buồm, hình dáng thân tàu và bố cục boong có khớp với các mẫu được ghi chép không?), và xuất xứ (ai làm, làm ở đâu và theo truyền thống nào?). Mô hình tàu cướp biển — kể cả những mẫu đắt tiền — thường không đáp ứng được hai tiêu chí cuối. Những con tàu chúng mô phỏng được tư liệu hóa sơ sài, còn các xưởng sản xuất chúng hiếm khi có mối liên hệ nào với truyền thống hàng hải mà chúng đại diện.

Mô hình thuyền buồm Trung Quốc từ các xưởng có uy tín lại đạt kết quả rất khác. Quần đảo Chu Sơn thuộc tỉnh Chiết Giang đã sản xuất mô hình tàu hơn một thế kỷ, với những nghệ nhân có gia đình đã đánh bắt cá và đóng thuyền trên cùng vùng biển qua nhiều thế hệ. Các kỹ thuật ghép nối được sử dụng — kết cấu thân tàu bằng mộng và lỗ mộng, sườn uốn thủ công, các tấm ván boong được lắp vừa từng tấm — phản ánh những phương pháp dùng trong đóng tàu Trung Quốc cỡ lớn. Kết quả là một vật phẩm vừa có chức năng trang trí, vừa là tư liệu lịch sử.

Mô hình thuyền buồm Trung Quốc làm thủ công — chất lượng cấp bảo tàng, xưởng Chu Sơn — Kết cấu từng tấm ván riêng biệt, các mối ghép lắp thủ công và hình dáng thân tàu được ghi chép trong 2.000 năm tư liệu hàng hải Trung Quốc.

Tay nghề chế tác: bộ lắp ráp, làm thủ công hay sản xuất tại xưởng

Phần lớn mô hình tàu cướp biển ở phân khúc dành cho nhà sưu tầm thuộc một trong hai loại: bộ nhựa đúc phun (được tiếp thị là “bằng gỗ” vì có phủ một lớp veneer mỏng), hoặc bản sao bằng nhựa resin sản xuất hàng loạt rồi hoàn thiện để trông cũ kỹ. Một số ít là bộ lắp ráp gỗ đích thực — những mô hình do người mua tự lắp từ các bộ phận đã cắt sẵn. Các mẫu này có thể rất ấn tượng, nhưng chúng thể hiện tay nghề của người mua chứ không phải của người chế tác. Bản thân con tàu không có dấu ấn tác giả.

Một chiếc thuyền buồm Trung Quốc làm thủ công tại xưởng Chu Sơn hoàn toàn thuộc một nhóm vật phẩm khác. Sản phẩm được hoàn thiện bởi một nghệ nhân hoặc một nhóm nhỏ trong nhiều ngày hay nhiều tuần, sử dụng dụng cụ thủ công và các kỹ thuật được truyền lại qua quá trình học nghề. Thân tàu được tạo hình chứ không đúc khuôn. Dây buồm được thắt nút chứ không dán keo. Gỗ — thường là long não, tếch hoặc hồng mộc tùy mẫu — được lựa chọn dựa trên vân và độ ổn định, không phải chi phí. Đây là khác biệt giữa một bản in và một bức tranh: cả hai đều mô tả một vật thể, nhưng chỉ một trong hai thực sự là chính vật thể ấy.

Lập luận về chiều sâu lịch sử

Hãy xem một mô hình thuyền buồm Trung Quốc thực sự đại diện cho điều gì. Hệ thống vách ngăn kín nước của thuyền buồm — các khoang thân tàu được chia nhỏ để giới hạn nước tràn vào một khoang duy nhất — đã được Marco Polo mô tả vào năm 1298 và mãi đến thế kỷ 19 mới được các nhà đóng tàu châu Âu áp dụng. Buồm có thanh nẹp, cho phép thuyền buồm Trung Quốc đi gần hướng gió hơn tàu châu Âu dùng buồm vuông, đã được sử dụng ở Trung Quốc từ thế kỷ 2. La bàn từ đã được dùng trong hàng hải Trung Quốc từ năm 1117 — hơn một thế kỷ trước khi xuất hiện trong các ghi chép hàng hải châu Âu.

Mô hình tàu cướp biển đại diện cho một loại tàu vay mượn rất nhiều từ những đổi mới này (tàu fluyt và galeon thời Hoàng kim đã tiếp thu các yếu tố thiết kế truyền bá về phía tây qua những tuyến đường thương mại). Mô hình thuyền buồm Trung Quốc đại diện cho nguồn gốc của chúng. Với một nhà sưu tầm quan tâm đến lịch sử thực sự của hoạt động hàng hải của con người — thay vì phiên bản được Hollywood kịch tính hóa — lựa chọn này không khó.

Mô hình chiến thuyền Phúc Thuyền — chạm khắc thủ công từ hồng mộc — Lớp tàu chiến Phúc Thuyền từng thống trị Biển Đông nhiều thế kỷ trước khi Thời đại Hoàng kim của cướp biển bắt đầu, được thể hiện bằng hồng mộc chạm khắc thủ công với ba cột buồm đầy đủ.

Vấn đề giá trị: loại nào giữ giá tốt hơn theo thời gian?

Mô hình tàu cướp biển sản xuất đại trà thường mất giá. Chúng được sản xuất với số lượng lớn, thường tại các nhà máy không có mối liên hệ nào với truyền thống hàng hải, và giá trị của chúng hoàn toàn phụ thuộc vào độ phổ biến của phong cách cướp biển — một xu hướng văn hóa chứ không phải hằng số lịch sử. Khi xu hướng phai nhạt, giá trị cũng giảm theo. Mô hình thuyền Trung Quốc làm thủ công từ các xưởng có uy tín vận hành theo một nền kinh tế khác. Sản lượng bị giới hạn bởi số nghệ nhân lành nghề sẵn có. Truyền thống xưởng Chu Sơn đang thu hẹp chứ không mở rộng — mỗi thập kỷ lại có ít nghệ nhân trẻ bước vào nghề hơn. Sự khan hiếm, kết hợp với ý nghĩa lịch sử đích thực, là nền tảng của giá trị sưu tầm lâu dài.

Như đã đề cập trong hướng dẫn của chúng tôi về khả năng giữ giá của mô hình tàu, xuất xứ và danh tính người chế tác là hai biến số dự đoán đáng tin cậy nhất về khả năng tăng giá. Một mô hình có nguồn gốc xưởng được ghi chép, kỹ thuật chế tác có thể nhận diện và mối liên hệ với một truyền thống thủ công còn sống sẽ luôn vượt trội hơn bản sao nhà máy vô danh — bất kể mô hình mô phỏng loại tàu nào.

Vậy: Bạn có nên mua mô hình tàu cướp biển không?

Nếu bạn muốn một vật phẩm trang trí thể hiện tình yêu với phiêu lưu và thần thoại lãng mạn về biển khơi, mô hình tàu cướp biển sẽ đáp ứng mục đích đó. Điều ấy hoàn toàn không có gì sai. Nhưng nếu bạn muốn một vật phẩm càng chú ý lâu càng thấy thú vị — càng hiểu nhiều càng nhận ra nó có nhiều điều để kể, kết nối bạn với một lịch sử có thật và được ghi chép đầy đủ, được tạo nên bởi những đôi tay được rèn luyện trong một truyền thống lâu đời hơn các quốc gia đã sản sinh ra những tên cướp biển — thì thuyền buồm Trung Quốc không phải là lựa chọn thay thế. Đó là một bước nâng cấp.

Sự so sánh giữa truyền thống hàng hải phương Đông và phương Tây sâu sắc hơn điều phần lớn nhà sưu tầm ban đầu hình dung. Phân tích đầy đủ của chúng tôi về mô hình tàu Trung Quốc và châu Âu trình bày chi tiết những khác biệt rộng hơn về thiết kế, lịch sử và sưu tầm. Với những ai đã sẵn sàng lựa chọn, danh sách kiểm tra dành cho nhà sưu tầm khi mua mô hình tàu gỗ cung cấp một khuôn khổ thực tế để đánh giá bất kỳ mô hình nào trước khi mua.