Bên trong xưởng Zhoushan: Mô hình tàu của chúng tôi được chế tạo như thế nào

Mô hình Ocean Relic Studio được làm thủ công tại Zhoushan, Chiết Giang — một quần đảo có truyền thống đóng thuyền gỗ lâu đời. Mỗi mô hình trải qua năm giai đoạn: chọn gỗ, tạo hình thân tàu, ghép nối và chạm khắc chi tiết, làm dây buộc và hoàn thiện. Quy trình thường mất từ vài ngày đến vài tuần, tùy thuộc vào loại tàu. Không có hai mô hình nào hoàn toàn giống nhau.

• Zhoushan là một quần đảo gồm hơn 1.390 hòn đảo ngoài khơi tỉnh Chiết Giang — một khu vực có nền văn hóa hàng hải được ghi nhận đã tồn tại hàng nghìn năm.
• Những người thợ làm ra mô hình của chúng tôi xuất thân từ các gia đình có truyền thống đóng thuyền gỗ — kiến thức về cách tạo hình thân tàu và cách buộc dây được truyền thừa, không chỉ học từ sách vở.
• Ván thân tàu được lắp riêng từng tấm, sử dụng cùng nguyên lý ghép nối như khi đóng thuyền kích thước thật.
• Hệ thống dây buộc được thắt nút thủ công bằng dây cotton hoặc vải lanh — một quy trình có thể mất nhiều giờ cho một mô hình.
• Mỗi mô hình được hoàn thiện bằng tay với dầu hoặc sáp, giúp làm nổi bật vân gỗ tự nhiên thay vì che phủ chúng.

Hầu hết mô hình tàu gỗ được bán trực tuyến đều được sản xuất trong nhà máy bằng khuôn, vật liệu tổng hợp và quy trình dây chuyền lắp ráp. Đây không phải là lời chỉ trích — các mô hình sản xuất tại nhà máy có thể là những món đồ trang trí đẹp mắt. Tuy nhiên, cần hiểu rõ sự khác biệt, vì sự khác biệt đó là có thật và có thể nhìn thấy. Trang này giải thích từng bước cách các mô hình của chúng tôi thực sự được làm ra, để bạn có thể tự mình thấy “thủ công” trên thực tế nghĩa là gì.

🌳 Bước 1: Chọn gỗ

Quy trình bắt đầu từ gỗ. Những người thợ của chúng tôi chủ yếu sử dụng gỗ long não, gỗ tếch và gỗ du — những loại gỗ cứng đặc, ổn định, giữ tốt các chi tiết chạm khắc và ngày càng có vẻ đẹp phong phú theo thời gian. Gỗ long não là loại gỗ truyền thống của những người đóng thuyền ở Zhoushan qua nhiều thế hệ: gỗ có khả năng chống côn trùng và ẩm tự nhiên, vân gỗ ấm đặc trưng và rất phù hợp với công việc ghép mộng tinh xảo mà việc chế tác mô hình thuyền yêu cầu.

Gỗ được tuyển chọn thủ công, chú trọng đến hướng vân, độ đặc và việc không có mắt gỗ hoặc vết nứt có thể ảnh hưởng đến thành phẩm. Những phần khác nhau của mô hình có thể sử dụng các loại gỗ khác nhau: gỗ đặc hơn cho phần ván thân thuyền, loại dễ gia công hơn cho các chi tiết chạm khắc và loại gỗ tương phản cho các bộ phận trang trí. Đây cũng là nguyên tắc được sử dụng trong nghề đóng thuyền cỡ lớn, áp dụng ở quy mô thu nhỏ. Để tìm hiểu sâu hơn về lựa chọn gỗ cho từng mô hình, hãy xem hướng dẫn của chúng tôi về loại gỗ dùng cho mô hình.

🛵 Bước 2: Tạo hình thân thuyền và ghép ván

Thân thuyền là phần cốt lõi về kết cấu của mô hình và là công đoạn phân biệt rõ nhất giữa sản phẩm thủ công và sản phẩm sản xuất tại nhà máy. Những người thợ của chúng tôi dựng thân thuyền từng tấm ván, lắp từng mảnh gỗ riêng lẻ theo dáng thân thuyền, tạo hình để bám theo đường cong của thân rồi cố định vào vị trí. Đây cũng là phương pháp được sử dụng trong nghề đóng thuyền truyền thống Trung Hoa — thân thuyền không được đúc hoặc tạo khuôn mà được lắp ráp từ các bộ phận riêng lẻ.

Kết quả là một thân thuyền có các đường ghép ván lộ rõ, chiều rộng ván có sự khác biệt nhẹ do tự nhiên và vân gỗ riêng của từng mảnh vẫn hiện lên qua lớp hoàn thiện. Dưới ánh sáng tốt, bạn có thể nhìn thấy công sức chế tác. Đây không phải là khuyết điểm — mà là dấu hiệu cho thấy mô hình được làm như thế nào. Bề mặt thân thuyền nhẵn và đồng đều, không có đường ghép nhìn thấy, là dấu hiệu của sản xuất bằng khuôn chứ không phải tay nghề thủ công vượt trội.

Mô hình thuyền sông Trung Hoa thủ công — Xưởng Zhoushan — Kết cấu thân thuyền ghép từng tấm ván có thể thấy rõ trên mô hình hoàn thiện: các đường ghép riêng biệt, sự biến thiên tự nhiên của vân gỗ và dấu ấn của đôi tay người thợ.

🔨 Bước 3: Ghép mộng và chạm khắc chi tiết

Sau khi thân thuyền hoàn tất, người thợ dựng phần kiến trúc bên trên: khoang thuyền, các phụ kiện trên boong, lan can, cùng các chi tiết ở mũi và đuôi thuyền. Mỗi bộ phận được làm riêng rồi lắp vừa vào thân thuyền. Đôi mắt thuyền ở mũi — một đặc điểm truyền thống của các loại thuyền đánh cá và buôn bán Trung Quốc, được cho là giúp con thuyền nhìn thấy đường đi qua vùng nước nguy hiểm — được chạm khắc hoặc sơn thủ công. Tấm đuôi thuyền trên các loại chiến thuyền như Phúc Thuyền được chạm khắc các họa tiết phượng hoàng và sóng nước bằng những chiếc đục nhỏ.

Các chi tiết được chạm khắc trên mô hình thủ công sẽ có những dấu vết dụng cụ nhỏ và độ biến thiên tự nhiên — không có hai tấm đuôi thuyền nào giống hệt nhau, cũng không có hai bộ mắt thuyền ở mũi nào hoàn toàn giống nhau. Sự biến thiên này là dấu ấn của việc làm thủ công. Ở mô hình sản xuất công nghiệp, các chi tiết này thường được đúc từ khuôn nên hoàn toàn đồng nhất ở mọi sản phẩm được làm ra.

🧵 Bước 4: Làm dây buồm

Làm dây buồm là công đoạn tốn nhiều thời gian nhất và cũng là yếu tố phân biệt rõ nhất nghề thủ công nghiêm túc với sản xuất công nghiệp. Những người thợ của chúng tôi sử dụng dây cotton hoặc lanh — cũng chính là các vật liệu được dùng trong nghề đóng thuyền truyền thống của Trung Quốc — và thắt nút thật tại mỗi điểm kết nối. Hệ thống dây buồm trên một chiếc thuyền mành Trung Quốc không mang tính trang trí: nó tái hiện hệ thống dây buồm chức năng của con thuyền nguyên bản, trong đó mỗi sợi dây đảm nhiệm một mục đích cụ thể trong hệ thống buồm.

Một mô hình có thể có hàng chục sợi dây buồm riêng lẻ, mỗi sợi đều được thắt nút thủ công. Quá trình này có thể mất nhiều giờ. Kết quả là hệ thống dây buồm căng vừa phải nhưng không giòn cứng, với các nút thắt có độ biến thiên tự nhiên nhẹ. Để tìm hiểu sâu hơn về truyền thống làm dây buồm, hãy xem bài viết của chúng tôi về nghệ thuật làm dây buồm mô hình thu nhỏ.

✨ Bước 5: Hoàn thiện

Giai đoạn cuối là hoàn thiện: phủ dầu hoặc sáp lên các bề mặt gỗ, chỉnh sửa các chi tiết sơn, kiểm tra độ căng của dây buồm và lắp mô hình lên đế trưng bày. Lớp hoàn thiện được phủ thủ công bằng vải hoặc cọ, theo thớ gỗ. Mục tiêu là làm nổi bật màu sắc và vân gỗ tự nhiên thay vì che khuất chúng — một mô hình được hoàn thiện kỹ nên trông giống gỗ hơn, không phải kém tự nhiên hơn.

Đế trưng bày thường được làm từ cùng loại gỗ với thân tàu, có kiểu dáng đơn giản để nâng đỡ mô hình mà không làm lu mờ vẻ đẹp của nó. Mỗi mô hình đều được kiểm tra trước khi vận chuyển — kiểm tra độ căng của dây buồm, xem xét các chi tiết chạm khắc và đánh giá lớp hoàn thiện. Vì mỗi mô hình đều được làm thủ công, bước kiểm tra này thực sự cần thiết: không có hai sản phẩm nào hoàn toàn giống nhau, và mỗi sản phẩm được đánh giá theo những tiêu chuẩn riêng. Để biết cách chăm sóc một mô hình hoàn thiện, hãy xem hướng dẫn của chúng tôi về cách chăm sóc và bảo quản mô hình tàu gỗ.

🌊 Vì sao là Chu Sơn

Chu Sơn không phải là một lựa chọn ngẫu nhiên. Quần đảo này có nền văn hóa hàng hải lâu đời — các cộng đồng nơi đây đã đánh bắt cá, buôn bán và đóng thuyền trên những vùng biển này qua nhiều thế hệ. Những nghệ nhân chế tác mô hình của chúng tôi đã lớn lên trong môi trường ấy. Kiến thức về cách tạo hình thân tàu, cách buộc dây buồm, cách lựa chọn và hoàn thiện gỗ — đó là kiến thức đến từ sự gắn bó với những con tàu thực tế, chứ không phải từ sách hướng dẫn hay chương trình đào tạo tại nhà máy.

Nền tảng đó tạo nên sự khác biệt rõ rệt trong thành phẩm. Đây cũng là lý do khiến nguồn cung những mô hình này thực sự giới hạn: không có nhiều nghệ nhân sở hữu sự kết hợp giữa kỹ năng và nền tảng này, và số lượng ấy không tăng lên. Để tìm hiểu thêm về truyền thống Chu Sơn và những nét đặc trưng của nơi đây, hãy xem hướng dẫn của chúng tôi về Quần đảo Chu Sơn và truyền thống chế tác mô hình tàu thuyền nơi đây.