Hệ thống triều cống: Cách triều đình phong kiến Trung Quốc sử dụng tàu thuyền như công cụ ngoại giao

Đây không phải là một tuyến giao thương. Đây là một nghi lễ — trong đó chính con tàu là một tuyên ngôn về trật tự đế quốc.

🏛️ Hệ thống triều cống Trung Hoa là gì — và nó hoạt động như thế nào?

Hệ thống chaogong (朝貢) là một khuôn khổ để triều đình đế quốc Trung Hoa tổ chức quan hệ với các quốc gia ngoại quốc. Về lý thuyết, hoàng đế là quân chủ của tianxia (天下) — “tất cả dưới gầm trời” — và các vị vua nước ngoài muốn giao thương với Trung Quốc được kỳ vọng phải thừa nhận trật tự vũ trụ này bằng cách định kỳ cử các phái đoàn mang theo lễ vật triều cống. Đổi lại, hoàng đế ban cho họ sự công nhận, quyền giao thương và quà hồi tặng thường có giá trị vượt quá chính những lễ vật triều cống đó.

Hệ thống này không chỉ mang tính nghi lễ. Nó vận hành như một cơ chế thương mại được quản lý: các sứ đoàn triều cống là kênh hợp pháp chủ yếu để thương nhân nước ngoài tiếp cận thị trường Trung Quốc trong những giai đoạn thương mại hàng hải tư nhân bị hạn chế. Những con tàu chở sứ thần cũng chở hàng hóa thương mại, và trên thực tế, ranh giới giữa sứ đoàn ngoại giao và đoàn thương mại thường bị xóa nhòa.

Các học giả tranh luận về mức độ mà những người cai trị nước ngoài hiểu hoặc chấp nhận các tuyên bố mang tính vũ trụ luận ẩn chứa trong hệ thống này. John King Fairbank, người có công trình tại Harvard định hình phần lớn giới học thuật sử dụng tiếng Anh về chủ đề này, cho rằng nhiều nhà cai trị nước ngoài tham gia vì mục đích thực dụng — thực hiện các nghi lễ cần thiết để tiếp cận hoạt động thương mại — mà không nhất thiết chấp nhận khuôn khổ hệ tư tưởng đằng sau chúng. Cách diễn giải này vẫn có ảnh hưởng, dù đã được các nghiên cứu sau đó điều chỉnh.

🚢 Tàu thuyền đóng vai trò gì trong hệ thống triều cống?

Tàu thuyền không phải là yếu tố phụ trong hệ thống triều cống — chúng là những thành phần được quản lý của hệ thống này. Triều đình nhà Minh quy định một sứ đoàn triều cống được phép mang theo bao nhiêu tàu, được phép chở những loại hàng hóa nào và phải vào những cảng nào. Các sứ đoàn Nhật Bản được chỉ định đến Ninh Ba; các sứ đoàn Đông Nam Á thường đến Quảng Châu; còn các sứ đoàn Trung Á đi đường bộ thì tiến vào qua những tuyến hoàn toàn khác.

Các loại tàu được sử dụng trong những sứ đoàn triều cống khác nhau tùy theo xuất xứ. Các chính thể Đông Nam Á thường đến bằng những chiếc thuyền đóng tại địa phương, trong khi các sứ đoàn Triều Tiên sử dụng những con tàu được đóng theo các quy chuẩn thiết kế gần với tiêu chuẩn Trung Quốc hơn. Shibosi (市舶司) của triều đình — cơ quan quản lý thương mại hàng hải — lưu giữ hồ sơ về các tàu cập bến, trọng tải và hàng hóa của chúng, tạo nên một trong những hệ thống hồ sơ hải quan hàng hải có tính hệ thống sớm nhất trong lịch sử thế giới.

Ngành đóng tàu Trung Quốc cũng chịu ảnh hưởng của hệ thống triều cống theo những cách gián tiếp. Nhu cầu tiếp nhận các hạm đội nước ngoài quy mô lớn tại những cảng được chỉ định thúc đẩy đầu tư vào cơ sở hạ tầng cảng. Nhu cầu phái các sứ đoàn đáp lễ và thỉnh thoảng hộ tống sứ thần nước ngoài về nước buộc triều đình phải duy trì những con tàu có khả năng thực hiện các chuyến vượt đại dương dài ngày, góp phần phát triển các thiết kế thuyền mành đi biển được ghi nhận từ thời Tống trở đi.

⚖️ Điều này khác gì so với các chuyến hải hành của Trịnh Hòa?

Bảy chuyến hải hành của Trịnh Hòa (1405–1433 CN) đôi khi được mô tả là sự mở rộng của hệ thống triều cống, và theo một nghĩa nào đó, đúng là như vậy: mục đích được nêu của chúng là phô trương quyền lực đế quốc và khuyến khích các quân chủ nước ngoài cử sứ đoàn triều cống đến triều đình của hoàng đế Vĩnh Lạc. Tuy nhiên, các chuyến hải hành này là những cuộc viễn chinh hướng ra bên ngoài — hạm đội Trung Quốc đi đến các cảng nước ngoài — trong khi hệ thống triều cống mô tả dòng chảy hướng vào của các sứ thần nước ngoài đến các cảng Trung Quốc.

Hệ thống triều cống có trước Trịnh Hòa hơn một nghìn năm và tiếp tục tồn tại trong nhiều thế kỷ sau khi các chuyến hải hành kết thúc. Đây là một khuôn khổ thể chế lâu dài; các chuyến viễn chinh của Trịnh Hòa là một giai đoạn cụ thể, có giới hạn về mặt lịch sử, trong một câu chuyện dài hơn nhiều. Các sứ đoàn triều cống từ các chính thể Đông Nam Á tiếp tục đến các cảng Trung Quốc mãi đến thời nhà Thanh (1644–1912 CN).

Các con tàu được sử dụng trong hai bối cảnh này cũng khác nhau. Hạm đội của Trịnh Hòa bao gồm những tàu bảo vật (baochuan) được chế tạo chuyên dụng, có kích thước đặc biệt lớn — dù kích thước thực tế của các tàu này vẫn còn là chủ đề tranh luận trong giới học thuật. Các sứ đoàn triều cống thường đến bằng những tàu nhỏ hơn, có tính thực tiễn thương mại, phù hợp với các tuyến đường biển cụ thể giữa cảng quê hương của họ và những điểm nhập cảnh được chỉ định của Trung Quốc.

🌊 Hệ thống Triều cống có ý nghĩa gì đối với văn hóa hàng hải Trung Hoa?

Hệ thống triều cống tạo ra một nền văn hóa hàng hải được tổ chức xoay quanh việc kiểm soát đi lại thay vì thương mại tự do. Các cảng Trung Quốc thời Minh là những điểm nhập cảnh được quản lý, nơi tàu nước ngoài bị kiểm tra, lập danh mục và điều hướng đến các cơ sở cụ thể. Điều này định hình thiết kế vật chất của những thành phố cảng như Tuyền Châu, Quảng Châu và Ninh Ba, vốn phát triển cơ sở hạ tầng chuyên biệt để tiếp nhận và xử lý các sứ đoàn triều cống.

Hệ thống này cũng định hình ngành bản đồ học và tri thức hàng hải Trung Hoa. Các tuyến đường của những sứ đoàn triều cống được lập bản đồ, còn Zheng He Hanghai Tu (hải đồ của Trịnh Hòa, biên soạn vào đầu thế kỷ 15 CN) bao gồm các hình dáng bờ biển và số liệu đo độ sâu chi tiết cho những tuyến đường giữa Trung Quốc và Đông Nam Á — nguồn tri thức được tích lũy một phần nhờ sự di chuyển thường xuyên của các hạm đội triều cống.

Hệ thống này suy giảm tầm quan trọng trên thực tế trong thời Minh và Thanh giai đoạn cuối, khi hoạt động buôn bán hàng hải tư nhân mở rộng và khuôn khổ tư tưởng thiên hạ chịu sức ép từ sức mạnh thương mại và quân sự châu Âu. Đến thế kỷ 19, hệ thống triều cống phần lớn đã bị thay thế bằng các cơ chế cảng hiệp ước áp đặt thông qua những hiệp ước bất bình đẳng — đánh dấu sự chấm dứt của một trật tự ngoại giao-hàng hải từng tổ chức hoạt động buôn bán trên biển ở châu Á trong hơn một thiên niên kỷ.

Mô hình tàu junk Trung Hoa vượt đại dương — Được đặt làm theo yêu cầu theo truyền thống xưởng đóng tàu Chu Sơn, mô hình này thể hiện thiết kế tàu junk vượt đại dương từng vận chuyển hàng hóa triều cống và hàng hóa ngoại giao qua Biển Đông và Ấn Độ Dương trong thời Minh.