- Trung Quốc đã phát triển hàng trăm loại thuyền riêng biệt trong suốt ba thiên niên kỷ lịch sử hàng hải — phần lớn trong số đó nay không còn tồn tại dưới bất kỳ hình thức nào.
- Một số loại biến mất do lệnh cấm của triều đình; những loại khác do quá trình chuyển từ gỗ sang thép; còn những loại khác đơn giản là vì các cộng đồng từng đóng chúng không còn tồn tại.
- Những gì còn sót lại rất rời rạc: một bức tranh ở nơi này, một đoạn ghi chép trong sử liệu triều đại ở nơi khác, thỉnh thoảng là một phát hiện khảo cổ. Và trong những trường hợp hiếm hoi, là một mô hình thủ công.
- Sự biến mất của những loại thuyền này không chỉ là một bi kịch hàng hải — đó còn là sự mất mát tri thức hiện thân về cách con người giải quyết bài toán di chuyển trên mặt nước.
- Hiểu được những gì đã mất khiến những gì còn lại — trong các xưởng thủ công, các bộ sưu tập và những mô hình được chế tác cẩn thận — càng trở nên có ý nghĩa hơn.
Mọi loại thuyền từng tồn tại đều từng là giải pháp tốt nhất của ai đó cho một vấn đề cụ thể. Vấn đề ấy có thể là đánh bắt cá trên một con sông nhất định, chở lụa qua một vùng biển nhất định hoặc vận chuyển quân lên một con kênh nhất định. Giải pháp — hình dáng thân thuyền, hệ thống buồm dây, phương pháp đóng thuyền — là kết quả của nhiều thế hệ tích lũy tri thức, được thử nghiệm trước thực tế của gió và nước cho đến khi vận hành hiệu quả.
Khi một loại thuyền biến mất, giải pháp mà nó đại diện cũng biến mất theo. Không chỉ là hiện vật vật chất, mà còn là tri thức được ẩn chứa trong đó: hiểu biết về lý do thân thuyền được tạo hình như vậy, vì sao mũi thuyền được vuốt xiên ở góc độ ấy, vì sao ván thuyền được ghép theo trình tự đó. Tri thức này nằm trong đôi tay của những người thợ, chứ không nằm trong sách vở. Khi những người thợ ngừng đóng thuyền, tri thức ấy cũng không còn tồn tại.
Trong thế kỷ XX, Trung Quốc đã đánh mất nhiều loại thuyền hơn bất kỳ thời kỳ nào trước đó trong lịch sử. Sau đây là câu chuyện về một phần những gì đã mất — và vì sao điều đó quan trọng.
Sa thuyền: Người khổng lồ đáy phẳng của Hoàng Hà
Hoàng Hà là một trong những con sông khó đi lại nhất thế giới. Lượng phù sa của nó — cao nhất trong số các con sông lớn trên Trái Đất — tạo ra những doi cát liên tục biến đổi, các dòng chảy khó đoán và một lòng sông có thể dịch chuyển hàng chục kilômét chỉ trong một mùa lũ. Những con thuyền hoạt động trên Hoàng Hà phải được thiết kế cho những điều kiện có thể phá hủy một thân thuyền thông thường chỉ sau một mùa.
Sa thuyền (沙船, “thuyền cát”) chính là lời giải. Là loại thuyền đáy phẳng có bề ngang đặc biệt lớn so với chiều dài, nó được thiết kế để nằm trên các doi cát thay vì chống chọi với chúng — mắc cạn an toàn khi mực nước sông hạ xuống và lại nổi tự do khi nước dâng. Mớn nước nông cho phép nó đi qua những vùng nước khiến bất kỳ thuyền nào có mớn nước sâu hơn cũng bị mắc lại. Thân thuyền rộng và ổn định có thể chở những khối lượng hàng hóa khổng lồ qua một con sông không có luồng lạch ổn định.
Thuyền sa từng là một trong những loại tàu phổ biến nhất ở miền bắc Trung Quốc. Hàng nghìn chiếc hoạt động trên sông Hoàng Hà và các phụ lưu, vận chuyển ngũ cốc, than đá và hàng hóa giữa vùng nội địa với bờ biển. Đến giữa thế kỷ XX, chúng biến mất — ban đầu bị thay thế bởi tàu chạy bằng hơi nước, sau đó là vận tải đường sắt và đường bộ. Những người thợ đóng thuyền sa cuối cùng qua đời mà không truyền lại kiến thức của mình. Ngày nay không còn xưởng nào đóng loại thuyền này. Những gì còn sót lại chỉ là một số ít tranh vẽ và vài dòng trong các bộ sử triều đại.
Bảo thuyền: Người khổng lồ đã thất truyền của Trịnh Hòa
Trong số các loại tàu đã thất truyền của Trung Quốc, không loại nào khơi gợi trí tưởng tượng nhiều hơn những chiếc bảo thuyền (宝船, bǎo chán) trong hạm đội của Trịnh Hòa. Sử liệu mô tả những con tàu có quy mô phi thường — những tàu gỗ lớn nhất từng được đóng, với chín cột buồm và chiều dài ước tính từ 60 đến 130 mét. Chúng chở các sứ thần, cống phẩm, động vật kỳ lạ và thể hiện sức mạnh của triều Minh trên khắp Ấn Độ Dương.
Rồi đến năm 1433, các chuyến hải hành chấm dứt. Hoàng đế Tuyên Đức qua đời. Bộ máy quan liêu Nho giáo giành được ưu thế. Những con tàu bị bỏ mặc cho mục nát. Theo một số ghi chép, các tài liệu về việc đóng tàu còn bị cố ý phá hủy. Chỉ trong một thế hệ, Trung Quốc không chỉ mất những con tàu mà còn mất cả kiến thức đóng chúng.
Hình dáng chính xác của những chiếc bảo thuyền vẫn thực sự chưa rõ. Hình dạng thân tàu, cấu hình giàn buồm, kết cấu bên trong — tất cả vẫn là chủ đề tranh luận học thuật. Tri thức thực tiễn về cách đóng một con tàu gỗ chín cột buồm ở quy mô ấy đã mất cùng những người thợ đóng chiếc cuối cùng, vào khoảng giữa thế kỷ XV.
Để tìm hiểu thêm về những chuyến hải hành của Trịnh Hòa và di sản của ông, hãy xem bài viết của chúng tôi về di sản của Trịnh Hòa và bài khám phá về những con tàu Trung Quốc nổi tiếng trong lịch sử.
Thuyền lâu: Chiến hạm đã định hình lịch sử Trung Quốc
Những chiếc thuyền lâu (楼船, lóu chán) thời Hán và Tam Quốc là các chiến đài nhiều tầng, chở binh lính, cung thủ và thiết bị công thành tham gia những trận thủy chiến trên sông quyết định vận mệnh các triều đại. Trận Xích Bích năm 208 — một trong những trận hải chiến có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử Trung Quốc — diễn ra giữa các hạm đội gồm những con tàu này trên sông Dương Tử.
Tuy nhiên, bản thân những chiếc thuyền lâu chỉ được biết đến qua tranh vẽ, các mô tả văn học và một số ít mô hình đất sét được tìm thấy trong các lăng mộ thời Hán. Chưa từng có ai thử phục dựng hoàn chỉnh chúng, bởi kiến thức xây dựng cần thiết đã không còn tồn tại. Kết cấu nhiều tầng, việc kết hợp các sàn chiến đấu với thiết kế thân tàu, sự phối hợp giữa các dãy mái chèo và cánh buồm — tất cả đều đã thất truyền.
Maokou Chuan: Chiếc thuyền đánh cá đã biến mất trên sông Mân
Không phải mọi loại tàu thất truyền đều nguy nga. Maokou chuan trên sông Mân thuộc tỉnh Phúc Kiến là một loại tàu đánh cá hẹp, mạn cao, thích nghi với những đoạn hạ lưu chảy xiết của sông Mân, nơi dòng sông thu hẹp giữa những bờ đá trước khi đổ ra biển. Mũi tàu sắc nhọn như dao được thiết kế để rẽ qua những con sóng dựng đứng ở cửa sông; đuôi tàu cao giúp thủy thủ đoàn khô ráo khi nước bắn tung tóe.
Nó được đóng từ một loại tuyết tùng địa phương đặc thù mọc trong thung lũng sông Mân — một loài cây sau đó bị khai thác đến gần tuyệt chủng. Khi loại gỗ này biến mất, con thuyền cũng biến mất theo. Chiếc maokou chuan cuối cùng được cho là đã được đóng vào những năm 1960. Chưa từng có bản vẽ nào được lập. Chưa từng có mô hình nào được chế tác. Ngày nay, người ta chỉ biết đến nó qua một bức ảnh duy nhất do một nhà truyền giáo nước ngoài chụp vào những năm 1920 và một đoạn mô tả ngắn trong một địa chí khu vực. Xét trên mọi ý nghĩa quan trọng, nó đã biến mất.
Mô hình thuyền đánh cá Trung Hoa thủ công — Thuyền mành sông truyền thống có lưới — Một trong những loại tàu vẫn được ghi chép và bảo tồn trong truyền thống Chu Sơn — trước khi chính nó cũng trở thành lịch sử.
Vì sao mô hình lại quan trọng: Bản ghi cuối cùng
Các loại tàu được mô tả ở trên đã biến mất. Nhưng những loại khác vẫn chưa biến mất — chúng chỉ đang dần mai một. Những thuyền mành đánh cá ở Chu Sơn, những thuyền sông ở châu thổ Trường Giang, những tàu buôn ven biển ở Biển Đông: những con tàu này vẫn tồn tại trong ký ức sống động, trong hiểu biết của những người thợ từng đóng hoặc làm việc trên chúng, và trong các xưởng vẫn còn chế tác những mô hình thủ công dựa trên hiểu biết trực tiếp về cấu tạo của chúng.
Một mô hình thủ công do người thợ có hiểu biết trực tiếp về một loại tàu chế tác không phải là vật trang trí. Đó là một bản ghi — bản ghi ba chiều hoàn chỉnh nhất hiện có về tỷ lệ của con tàu, cách nó được đóng và diện mạo của nó trên mặt nước. Khi người thợ cuối cùng còn nhớ cách đóng những con tàu kích thước đầy đủ này qua đời, các mô hình do họ làm sẽ trở thành bằng chứng chính về hình dáng của những con tàu ấy.
Đây không phải là một tương lai giả định. Điều đó đang diễn ra ngay lúc này. Khoảng thời gian để bảo tồn tri thức nghề thủ công còn sống dưới dạng mô hình đang dần khép lại. Với những nhà sưu tầm hiểu điều này, một mô hình tàu thủ công không chỉ đơn giản là một vật thể đẹp — đó còn là một hành động bảo tồn. Để biết thêm về những điều cần tìm kiếm ở một mô hình lưu giữ tri thức nghề thủ công đích thực, hãy xem danh sách kiểm tra dành cho nhà sưu tầm khi mua mô hình tàu gỗ và hướng dẫn của chúng tôi về các loại tàu Trung Hoa lịch sử.
Các câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều loại thuyền Trung Quốc biến mất trong thế kỷ XX?
Những nguyên nhân chính là sự chuyển đổi từ gỗ sang thép và sợi thủy tinh, việc vận chuyển hàng hóa đường sông và ven biển được thay thế bằng đường sắt và đường bộ, cùng quá trình công nghiệp hóa ngành đánh bắt cá. Khi thị trường dành cho thuyền gỗ truyền thống biến mất, những nghệ nhân đóng chúng cũng ngừng công việc — và mang theo tri thức của mình.
Những gì được biết về các thuyền bảo vật của Trịnh Hòa?
Các ghi chép lịch sử mô tả những thuyền bảo vật có tới chín cột buồm và chiều dài ước tính từ 60 đến 130 mét, nhưng tri thức đóng thuyền đã thất truyền khi nhà Minh chấm dứt các chuyến viễn dương vào năm 1433. Hình dạng thân thuyền, cấu hình buồm và kết cấu bên trong vẫn là chủ đề được giới học thuật tranh luận.
Có loại thuyền Trung Quốc nào vẫn đang được tư liệu hóa không?
Có — nhưng thời gian đang dần cạn. Những thuyền buồm đánh cá ở Chu Sơn, thuyền sông ở vùng châu thổ Dương Tử và một số loại thuyền buôn ven biển vẫn còn trong ký ức của người đương thời, đồng thời đang được các xưởng có nguồn gốc trực tiếp từ truyền thống đóng thuyền đó bảo tồn qua những mô hình thủ công.
Thuyền sa là gì?
Thuyền sa ("thuyền cát") là loại thuyền đáy phẳng được thiết kế để di chuyển trên những bãi cát luôn biến đổi của sông Hoàng Hà. Từng là một trong những loại thuyền phổ biến nhất ở miền Bắc Trung Quốc, thuyền này biến mất hoàn toàn vào giữa thế kỷ XX, bị thay thế bởi tàu chạy bằng hơi nước và giao thông đường bộ.
Vì sao mô hình thuyền thủ công được xem là một tư liệu lịch sử?
Một mô hình do nghệ nhân trực tiếp am hiểu một loại thuyền chế tác sẽ lưu giữ tỷ lệ, kỹ thuật đóng thuyền và hệ thống hoa văn trang trí của loại thuyền đó trong không gian ba chiều — những thông tin mà tranh vẽ và mô tả bằng văn bản không thể truyền tải đầy đủ. Đối với những loại thuyền không còn tồn tại ở kích thước nguyên bản, một mô hình được chế tác tỉ mỉ có thể là tư liệu đầy đủ nhất về diện mạo thực tế của chúng.
Những loại thuyền Trung Quốc nào được xem là những tổn thất đáng kể nhất?
Các học giả nhìn chung cho rằng sự mai một của truyền thống đóng thuyền bảo vật nhà Minh là tổn thất đáng kể nhất. Thuyền sa của sông Hoàng Hà, thuyền lâu thời Hán và Tam Quốc, cùng nhiều loại thuyền đánh cá địa phương khác là những tổn thất không thể thay thế tương đương về tri thức hàng hải chuyên biệt.
0 nhận xét