- Trong suốt ba thiên niên kỷ lịch sử hàng hải, Trung Quốc đã phát triển hàng trăm loại thuyền riêng biệt — phần lớn nay không còn tồn tại dưới bất kỳ hình thức nào.
- Một số loại biến mất do lệnh cấm của triều đình; số khác do quá trình chuyển đổi từ gỗ sang thép; số khác nữa đơn giản là vì những cộng đồng từng đóng chúng không còn tồn tại.
- Những gì còn lại đều rời rạc: một bức tranh ở nơi này, một đoạn ghi chép trong sử triều đại ở nơi kia, thỉnh thoảng là một phát hiện khảo cổ. Và trong những trường hợp hiếm hoi, một mô hình thủ công.
- Sự biến mất của những loại thuyền này không chỉ là một bi kịch hàng hải — đó còn là sự mất mát tri thức hiện thân về cách con người giải quyết vấn đề di chuyển trên mặt nước.
- Hiểu được những gì đã mất khiến những gì còn tồn tại — trong các xưởng thủ công, trong những bộ sưu tập, trong các mô hình được chế tác cẩn thận — càng trở nên ý nghĩa hơn.
Mọi loại thuyền từng tồn tại đều có lúc là lời giải tốt nhất của một ai đó cho một vấn đề cụ thể. Vấn đề có thể là đánh bắt cá trên một con sông nhất định, vận chuyển lụa qua một vùng biển nhất định hoặc đưa quân ngược dòng một con kênh cụ thể. Giải pháp — hình dáng thân thuyền, hệ thống buồm dây, phương pháp đóng thuyền — là sản phẩm của nhiều thế hệ tri thức tích lũy, được kiểm nghiệm trước thực tế của gió và nước cho đến khi phát huy hiệu quả.
Khi một loại thuyền biến mất, giải pháp mà nó đại diện cũng biến mất theo. Không chỉ là vật thể hữu hình, mà còn là tri thức được hàm chứa trong đó: hiểu biết về lý do thân thuyền được tạo hình như vậy, vì sao mũi thuyền được vát theo góc ấy, vì sao ván thuyền được ghép theo trình tự đó. Tri thức này tồn tại trong tay những người thợ, chứ không nằm trong sách vở. Khi những người thợ ngừng đóng thuyền, tri thức ấy cũng không còn tồn tại.
Trong thế kỷ XX, Trung Quốc đã đánh mất nhiều loại thuyền hơn bất kỳ thời kỳ nào trước đó trong lịch sử của mình. Sau đây là câu chuyện về một phần những gì đã mất — và lý do điều đó quan trọng.
Sha Chuan: Người khổng lồ đáy bằng của Hoàng Hà
Hoàng Hà là một trong những con sông khó đi lại nhất thế giới. Lượng phù sa — cao nhất trong số mọi con sông lớn trên Trái Đất — liên tục tạo ra các doi cát thay đổi, dòng chảy khó đoán và một lòng sông có thể dịch chuyển hàng chục kilômét chỉ trong một mùa lũ. Những con thuyền hoạt động trên Hoàng Hà phải được thiết kế để chịu đựng các điều kiện có thể phá hủy một thân thuyền thông thường chỉ trong một mùa.
Sha chuan (沙船, “thuyền cát”) chính là lời giải. Đây là loại thuyền đáy bằng, có bề ngang lớn khác thường so với chiều dài, được thiết kế để nằm trên các doi cát thay vì chống chọi với chúng — mắc cạn an toàn khi mực nước sông hạ xuống và lại nổi tự do khi nước dâng. Mớn nước nông cho phép nó đi qua những vùng nước sẽ khiến bất kỳ con thuyền có mớn nước sâu hơn nào mắc cạn. Thân thuyền rộng và ổn định có thể chở những khối lượng hàng hóa khổng lồ trên một con sông không có luồng lạch ổn định.
Thuyền sa từng là một trong những loại thuyền phổ biến nhất ở miền bắc Trung Quốc. Hàng nghìn chiếc hoạt động trên sông Hoàng Hà và các phụ lưu, vận chuyển ngũ cốc, than đá và hàng hóa giữa vùng nội địa với bờ biển. Đến giữa thế kỷ XX, chúng biến mất — trước tiên bị thay thế bởi tàu chạy bằng hơi nước, sau đó là vận tải đường sắt và đường bộ. Những người thợ đóng thuyền sa cuối cùng qua đời mà không truyền lại kiến thức của mình. Ngày nay không còn xưởng nào đóng loại thuyền này. Những gì còn sót lại chỉ là một số ít tranh vẽ và vài dòng trong các bộ chính sử.
Thuyền Bảo Vật: Người Khổng Lồ Thất Truyền Của Trịnh Hòa
Trong số tất cả các loại thuyền đã thất truyền của Trung Quốc, không loại nào khơi gợi trí tưởng tượng nhiều hơn những chiếc thuyền bảo vật (宝船, bǎo chán) trong hạm đội của Trịnh Hòa. Các ghi chép lịch sử mô tả những con thuyền có kích thước phi thường — những chiếc thuyền gỗ lớn nhất từng được đóng, với chín cột buồm và chiều dài ước tính từ 60 đến 130 mét. Chúng chở các đại sứ, cống phẩm, động vật kỳ lạ và biểu trưng cho sức mạnh của nhà Minh trên khắp Ấn Độ Dương.
Sau đó, vào năm 1433, các chuyến hải hành chấm dứt. Hoàng đế Tuyên Đức qua đời. Bộ máy quan liêu Nho giáo giành được ưu thế. Những con thuyền bị bỏ mặc cho mục nát. Theo một số ghi chép, các tài liệu về việc đóng thuyền thậm chí còn bị cố ý tiêu hủy. Chỉ trong một thế hệ, Trung Quốc không chỉ mất đi những con thuyền mà còn mất cả tri thức về cách đóng chúng.
Hình dáng chính xác của những chiếc thuyền bảo vật vẫn thực sự chưa rõ. Hình dạng thân thuyền, cấu hình giàn buồm và kết cấu bên trong — tất cả vẫn là chủ đề của những cuộc tranh luận học thuật đang tiếp diễn. Tri thức thực tiễn về cách đóng một con thuyền gỗ chín cột buồm với quy mô như vậy đã mất cùng những người thợ đóng chiếc cuối cùng, vào khoảng giữa thế kỷ XV.
Để tìm hiểu thêm về các chuyến hải hành của Trịnh Hòa và di sản của ông, hãy xem bài viết của chúng tôi về di sản của Trịnh Hòa và bài viết khám phá những con thuyền Trung Quốc nổi tiếng trong lịch sử.
Thuyền Lâu: Chiến Thuyền Định Hình Lịch Sử Trung Quốc
Những chiếc thuyền lâu (楼船, lóu chán) trong thời kỳ Hán và Tam Quốc là các chiến thuyền nhiều tầng, chở binh lính, cung thủ và thiết bị công thành tham gia những trận thủy chiến trên sông quyết định vận mệnh các triều đại. Trận Xích Bích năm 208 Công nguyên — một trong những trận hải chiến có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong lịch sử Trung Quốc — diễn ra giữa các hạm đội thuyền lâu trên sông Dương Tử.
Tuy nhiên, bản thân những chiếc thuyền lâu chỉ được biết đến qua tranh vẽ, các mô tả trong văn học và một số ít mô hình đất sét được tìm thấy trong các lăng mộ thời Hán. Chưa từng có nỗ lực phục dựng hoàn chỉnh nào được thực hiện, bởi tri thức xây dựng cần thiết đã không còn tồn tại. Kết cấu nhiều tầng, sự kết hợp giữa các sàn chiến đấu với thiết kế thân thuyền, việc phối hợp các dãy mái chèo với cánh buồm — tất cả đều đã thất truyền.
Thuyền Maokou Chuan: Chiếc thuyền đánh cá biến mất trên sông Mân
Không phải mọi loại thuyền thất truyền đều vĩ đại. Maokou chuan trên sông Mân, tỉnh Phúc Kiến, là một loại thuyền đánh cá hẹp, mạn cao, thích nghi với những đoạn hạ lưu chảy xiết của sông Mân, nơi con sông thu hẹp giữa các bờ đá trước khi đổ ra biển. Mũi thuyền sắc như dao được thiết kế để rẽ qua những con sóng dựng đứng ở cửa sông; đuôi thuyền cao giúp thủy thủ đoàn khô ráo trước màn nước bắn tung tóe.
Nó được đóng từ một loại tuyết tùng địa phương đặc thù mọc trong thung lũng sông Mân — một loài cây sau đó đã bị khai thác đến mức gần tuyệt chủng. Khi nguồn gỗ biến mất, con thuyền cũng biến mất theo. Chiếc maokou chuan cuối cùng được cho là đã được đóng vào những năm 1960. Chưa từng có bản vẽ nào được lập. Chưa từng có mô hình nào được làm. Ngày nay, nó chỉ được biết đến qua một bức ảnh duy nhất do một nhà truyền giáo nước ngoài chụp vào những năm 1920 và một mô tả ngắn trong một địa chí khu vực. Xét trên mọi ý nghĩa thực chất, nó đã biến mất.
Mô hình thuyền đánh cá Trung Hoa làm thủ công — Thuyền buồm sông truyền thống với lưới — Một trong những loại thuyền vẫn còn được ghi chép và lưu giữ trong truyền thống Chu Sơn — trước khi nó cũng trở thành lịch sử.
Vì sao mô hình quan trọng: Bản ghi chép cuối cùng
Những loại thuyền được mô tả ở trên đã biến mất. Nhưng những loại khác vẫn chưa biến mất — chúng chỉ đang dần mai một. Những thuyền buồm đánh cá ở Chu Sơn, những thuyền sông trên đồng bằng Dương Tử, những thuyền buôn ven biển ở Biển Đông: các loại thuyền này vẫn tồn tại trong ký ức sống động, trong tri thức của những người thợ từng đóng hoặc làm việc trên chúng, và trong những xưởng vẫn sản xuất các mô hình thủ công dựa trên hiểu biết trực tiếp về kết cấu của chúng.
Một mô hình được làm thủ công bởi người thợ có hiểu biết trực tiếp về một loại thuyền không phải là vật trang trí. Đó là một bản ghi chép — bản ghi chép ba chiều hoàn chỉnh nhất hiện có về tỷ lệ của con thuyền, cách nó được đóng và diện mạo của nó trên mặt nước. Khi người thợ cuối cùng còn nhớ cách đóng những con thuyền kích thước thật này qua đời, các mô hình do họ làm sẽ trở thành bằng chứng chính về hình dáng của những con thuyền ấy.
Đây không phải là một tương lai giả định. Điều đó đang diễn ra ngay lúc này. Khoảng thời gian để lưu giữ tri thức nghề thủ công sống động dưới dạng mô hình đang dần khép lại. Với những nhà sưu tầm hiểu điều này, một mô hình thuyền được làm thủ công không chỉ đơn giản là một vật thể đẹp — đó là một hành động bảo tồn. Để biết thêm về những điều cần tìm ở một mô hình chứa đựng tri thức nghề thủ công đích thực, hãy xem danh sách kiểm tra dành cho nhà sưu tầm khi mua mô hình thuyền gỗ và hướng dẫn của chúng tôi về các loại thuyền Trung Hoa lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều loại thuyền Trung Quốc biến mất trong thế kỷ XX?
Những nguyên nhân chính là sự chuyển đổi từ gỗ sang thép và sợi thủy tinh, việc vận chuyển hàng hóa đường sông và ven biển được thay thế bằng đường sắt và đường bộ, cùng quá trình công nghiệp hóa ngành đánh bắt cá. Khi thị trường dành cho thuyền gỗ truyền thống biến mất, những nghệ nhân đóng chúng cũng ngừng công việc — và mang theo tri thức của mình.
Người ta biết gì về những tàu kho báu của Trịnh Hòa?
Các ghi chép lịch sử mô tả những tàu kho báu có tới chín cột buồm và chiều dài ước tính từ 60 đến 130 mét, nhưng tri thức đóng tàu đã thất truyền khi nhà Minh chấm dứt các chuyến thám hiểm hàng hải vào năm 1433. Hình dáng thân tàu, cấu hình buồm và kết cấu bên trong vẫn là chủ đề được giới học thuật tranh luận.
Có loại thuyền Trung Quốc nào vẫn đang được tư liệu hóa không?
Có — nhưng cơ hội đang dần khép lại. Những thuyền buồm đánh cá ở Chu Sơn, thuyền sông tại châu thổ Trường Giang và một số loại thuyền buôn ven biển vẫn còn trong ký ức của người đương thời, đồng thời đang được các xưởng có nguồn gốc trực tiếp từ truyền thống đóng thuyền đó lưu giữ qua những mô hình thủ công.
Sha chuan là gì?
Sha chuan («thuyền cát») là loại thuyền đáy phẳng, được thiết kế để di chuyển trên những bãi cát luôn thay đổi của sông Hoàng Hà. Từng là một trong những loại thuyền phổ biến nhất ở miền bắc Trung Quốc, nó biến mất hoàn toàn vào giữa thế kỷ XX, bị thay thế bởi tàu chạy bằng hơi nước và phương tiện vận tải đường bộ.
Vì sao mô hình tàu thủ công được xem là một tư liệu lịch sử?
Một mô hình do nghệ nhân trực tiếp am hiểu một loại thuyền chế tác sẽ lưu giữ tỷ lệ, kỹ thuật đóng và ngôn ngữ trang trí của loại thuyền đó trong không gian ba chiều — những thông tin mà tranh vẽ và mô tả bằng văn bản không thể truyền tải đầy đủ. Với những loại thuyền không còn tồn tại ở kích thước nguyên bản, một mô hình được chế tác kỹ lưỡng có thể là tư liệu hoàn chỉnh nhất về diện mạo thực sự của chúng.
Những loại thuyền Trung Quốc nào được xem là những tổn thất nghiêm trọng nhất?
Các học giả nhìn chung cho rằng sự mai một của truyền thống đóng tàu kho báu thời Minh là tổn thất nghiêm trọng nhất. Thuyền sha chuan trên sông Hoàng Hà, thuyền lâu thời Hán và Tam Quốc, cùng nhiều loại thuyền đánh cá địa phương khác cũng là những tổn thất không thể thay thế đối với tri thức hàng hải chuyên biệt.
0 bình luận