De kunst van het net: traditionele Chinese vistechnieken en de boten die ze vervoerden

Een visnet is geen eenvoudig voorwerp. Voor het ongetrainde oog is het een wirwar van touw en gewichten. Voor de visser die het heeft gemaakt — die de vezel koos, de maaswijdte berekende, de loden zinkers aanbracht en de kurklijn liet drijven — is het een precisie-instrument, dat net zo doelgericht is als het gereedschap van een chirurg.

De Chinese visserijcultuur ontwikkelde gedurende duizenden jaren enkele van de meest geavanceerde netvistechnieken ter wereld. De boten die deze netten droegen, werden eromheen ontworpen: de rompvorm, de indeling van het dek, de bemanningsgrootte en de tuigage weerspiegelden allemaal de eisen van het net. Wie de Chinese vissersboten wil begrijpen, moet ook de netten begrijpen waarvoor ze waren gebouwd.

Zevenduizend jaar netvisserij

Het vroegste bewijs van netvisserij in China komt van neolithische vindplaatsen langs de delta van de Yangtze, daterend van ongeveer 5000 v.Chr. Archeologen hebben netverzwaarders gevonden — kleine geperforeerde stenen die werden gebruikt om de onderrand van een net te laten zinken — op vindplaatsen die drieduizend jaar ouder zijn dan het vroegste Chinese schrift. Het net zelf, gemaakt van vergankelijke plantaardige vezels, is niet bewaard gebleven. Maar de gewichten vertellen het verhaal.

Tegen de tijd van de Zhou-dynastie (1046–256 v.Chr.) waren Chinese vistechnieken voldoende ontwikkeld om in officiële teksten te worden vastgelegd. De Riten van Zhou (周礼) beschrijven het beheer van visserij als een staatstaak, met aangewezen ambtenaren die verantwoordelijk waren voor het reguleren van visseizoenen, nettypen en de verdeling van de vangst. Visserij was niet slechts een middel van bestaan — het was een georganiseerde bedrijfstak, die net als de landbouw bestuurlijke aandacht kreeg.

De geavanceerdheid van de Chinese nettechnologie bleef zich ontwikkelen tijdens de Han-, Tang- en Song-dynastieën en bereikte een hoogtepunt van verfijning tijdens de Ming-periode (1368–1644) — dezelfde periode waarin de grote oceaanvarende jonken van de vloot van Zheng He en de handelsschepen van de Maritieme Zijderoute werden gebouwd. Lees voor meer over deze periode van Chinese maritieme prestaties ons artikel over hoe de Maritieme Zijderoute de wereldhandel vormgaf.

De vier belangrijkste nettypen

Traditionele Chinese visnetten vallen uiteen in vier brede categorieën, elk geschikt voor verschillende omgevingen, doelsoorten en boottypen.

Het werpnet (撕网, sāi wǎng) is de oudste en meest universele vorm. Het is een rond net dat langs de rand is verzwaard en door één visser vanuit een kleine boot of vanaf een rivieroever wordt geworpen. In de lucht spreidt het zich uit voordat het over een school vissen neerzinkt. De vaardigheid om een werpnet goed te werpen — het volledig in de lucht openen, de stroming lezen en de worp afstemmen op de beweging van de vissen — vergt jaren oefening. Werpnette​n worden vandaag nog steeds in heel China gebruikt; het ontwerp is in wezen onveranderd gebleven sinds de neolithische voorbeelden.

Het sleepnet (拖网, tuō wǎng), ook wel seine genoemd, wordt uitgezet door twee boten die samenwerken. Eén boot houdt het uiteinde van het net vast, terwijl de andere in een wijde boog roeit en een school vissen omsingelt, waarna beide boten het net sluiten. Deze techniek vereist een nauwkeurige samenwerking tussen de bemanningen en grondige kennis van het gedrag van vissen. Boten voor de sleepnetvisserij hadden doorgaans een brede, stabiele romp en waren ontworpen om de spanning van een vol net te weerstaan zonder te kapseizen.

Het liftnet (荆网, jīng wǎng) is een horizontaal net dat onder het wateroppervlak aan een frame hangt en regelmatig wordt opgehaald om vissen te vangen die erboven zijn samengekomen. De vierkante liftnetten van de Yangtzedelta — opgehangen aan bamboestokken op de rivieroever of aan de boeg van een stilliggende boot — behoren tot de viswerktuigen die het meest kenmerkend zijn voor de Chinese cultuur en tot de efficiëntste voor bepaalde vissoorten.

Het vaste fuiknet (定置网, dìng zhì wǎng) wordt aan de zeebodem of rivierbodem verankerd en op zijn plaats gelaten, waarbij gebruik wordt gemaakt van de natuurlijke beweging van vissen langs voorspelbare routes. Deze netten waren vooral belangrijk in getijdengebieden zoals Zhoushan, waar vissen met het getij door geulen tussen eilanden trokken. Het goed genoeg kunnen lezen van de getijdenpatronen om een vast net op de juiste plaats uit te zetten, was een vaardigheid die generaties lang van vader op zoon werd doorgegeven.

Vissen met aalscholvers: de samenwerking tussen mens en dier

Van alle Chinese vistechnieken onderscheidt het vissen met aalscholvers (鹬鱼, lú cí) zich door zijn elegantie en intimiteit. Een getrainde aalscholver — een grote duikvogel met een uitzonderlijk vermogen om onder water vissen te achtervolgen — krijgt een losse ring om zijn hals die voorkomt dat hij grote vissen inslikt. De vogel duikt, vangt een vis en keert terug naar de boot, waar de visser de vis uit zijn keel haalt.

De techniek vereist jarenlang trainen, zowel voor de vogel als voor de visser. Een ervaren aalscholvervisser kan tegelijkertijd met een dozijn vogels werken, ze met een lange stok sturen, aan hun gedrag zien wanneer ze een vis hebben gevangen en ze belonen met kleine vissen die ze wel mogen inslikken. De relatie tussen visser en vogel is werkelijk een samenwerking — de vogels leren reageren op de signalen van hun begeleider, en ervaren vogels ontwikkelen voorkeuren en persoonlijkheden die hun begeleiders door en door kennen.

Vissen met aalscholvers wordt beschreven in Chinese teksten uit de Tang-dynastie (618–907 n.Chr.) en afgebeeld op schilderijen uit de Song-periode. De techniek werd beoefend op de rivieren en meren van Zuid-China, vooral in Guilin, Hunan en de Yangtzedelta. Tegenwoordig bestaat ze voornamelijk voort als culturele demonstratie, maar de boten die ermee worden geassocieerd — smal, laag en zeer wendbaar — behoren nog steeds tot de elegantste werkvaartuigen uit de geschiedenis van de Chinese botenbouw.

De netvisboot: ontwerp bepaald door doel

Elk aspect van het ontwerp van een traditionele Chinese vissersboot weerspiegelde de netten die hij moest dragen. De relatie tussen vaartuig en vistuig was zo nauw dat boottypen vaak werden vernoemd naar hun belangrijkste vismethode, en niet naar de vorm van hun romp.

Netvisboten hadden een specifieke dekindeling nodig: vrije werkruimte aan boeg en achtersteven voor het uitzetten en binnenhalen van het net, opslagruimte eronder voor het net wanneer het niet werd gebruikt en een romp die stabiel genoeg was om de asymmetrische belasting van een net vol vis aan één zijde te verwerken. De vrijboord — de hoogte van de romp boven de waterlijn — moest laag genoeg zijn om netten zonder al te veel inspanning over de zijkant te hijsen, maar hoog genoeg om het dek droog te houden bij onrustig water.

Riviervissersboten, zoals de traditionele jonk met net die al eeuwenlang in Zhoushan wordt gebouwd, waren geoptimaliseerd voor de specifieke omstandigheden van binnenwateren: geringe diepgang om ondiepten te bevaren, vlakke bodems voor stabiliteit op kalm water en een rompvorm waarmee de boot bij gebrek aan wind kon worden voortgestuwd met een vaarboom of peddel. Het net — over de boeg gedrapeerd, midscheeps opgeslagen of aan een frame opgehangen — maakte net zo goed deel uit van de identiteit van de boot als de romp.

Handgemaakt model van een Chinese vissersboot — traditionele rivierjonk met net — Een getrouwe miniatuur van de netvisjonken die eeuwenlang de Chinese rivieren en kustwateren bevoeren.

De vorm bewaren: modellen van vissersboten als culturele documenten

De traditionele vissersboten van China verdwijnen. Hout is vervangen door glasvezel en aluminium; motoren hebben zeilen en riemen vervangen; industriële trawlers hebben de kleinevloot vervangen die ooit kenmerkend was voor kustgemeenschappen. De netvisjonk — met haar specifieke dekindeling, haar karakteristieke rompverhoudingen en haar net dat over de boeg hangt — wordt eerder een historisch artefact dan een werkend vaartuig.

Handgemaakte modellen bewaren wat foto’s niet kunnen: de driedimensionale werkelijkheid van deze vaartuigen, hun verhoudingen in de ruimte en de relatie tussen romp, net en tuigage die ze tot functionele objecten maakte in plaats van alleen maar mooie voorwerpen. Een model dat is gebouwd door een ambachtsman die van botenbouwers heeft geleerd, bevat informatie die geen enkele illustratie volledig kan overbrengen.

Voor verzamelaars die zich aangetrokken voelen tot het Chinese maritieme erfgoed, neemt een model van een vissersboot een andere plaats in dan een jonk of een schatschip. Het is geen monument voor keizerlijke ambities of verre handel. Het is een portret van het gewone arbeidsleven — de boten die gemeenschappen van voedsel voorzagen, de netten die hen onderhielden en de kennis die generaties lang van hand tot hand werd doorgegeven. Bekijk voor een breder overzicht van de vaartuigtypen die de Chinese maritieme cultuur bepaalden onze verzamelaarsgids voor historische Chinese vaartuigtypen en ons artikel over de vissersboten van het oude China.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de belangrijkste typen traditionele Chinese visnetten?
Traditionele Chinese visnetten vallen in vier hoofdcategorieën: het werpnet (撕网), dat door één visser wordt geworpen om vissen te omsingelen; het sleepnet (拖网), dat door twee samenwerkende boten wordt uitgezet; het liftnet (荆网), een horizontaal net dat regelmatig van onder het wateroppervlak wordt opgehaald; en het vaste fuiknet (定置网), dat op zijn plaats wordt verankerd om gebruik te maken van de beweging van vissen langs voorspelbare routes.

Hoe oud is netvisserij in China?
Netvisserij in China gaat minstens 7.000 jaar terug. Neolithische archeologische vindplaatsen langs de delta van de Yangtze, daterend van ongeveer 5000 v.Chr., hebben netverzwaarders opgeleverd die drieduizend jaar ouder zijn dan het vroegste Chinese schrift.

Wat is vissen met aalscholvers en waar werd deze techniek beoefend?
Vissen met aalscholvers is een techniek waarbij getrainde aalscholvers, voorzien van een halsring die voorkomt dat ze grote vissen inslikken, duiken om vissen te vangen en deze naar de boot van de visser terugbrengen. De techniek wordt beschreven in Chinese teksten uit de Tang-dynastie (618–907 n.Chr.) en werd beoefend op de rivieren en meren van Zuid-China, vooral in Guilin, Hunan en de Yangtzedelta.

Hoe beïnvloedde het gebruikte nettype het ontwerp van een Chinese vissersboot?
Het nettype bepaalde rechtstreeks de rompvorm, de indeling van het dek, de hoogte van het vrijboord en de bemanningsgrootte. Boten voor sleepnetvisserij hadden brede, stabiele rompen nodig om de spanning van een vol net te verwerken; boten voor liftnetten hadden specifieke constructies aan de boeg nodig om het netframe te dragen; riviervisserijjonken hadden een geringe diepgang en vlakke bodems nodig om binnenwateren te bevaren. Het net en de boot werden ontworpen als één geïntegreerd systeem.

Waarom verdwijnen traditionele Chinese vissersboten?
Bij de bouw van boten zijn hout, zeilen en riemen vervangen door respectievelijk glasvezel en aluminium, motoren en industriële uitrusting; industriële trawlers hebben bovendien de kleinevloten verdrongen. De specifieke rompvormen, dekindelingen en bouwtechnieken die bij traditionele netvisvaartuigen horen, worden nu vooral door oudere ambachtslieden beheerst en in handgemaakte modellen bewaard.

Wat maakt een model van een Chinese vissersboot tot een betekenisvol verzamelobject?
Een handgemaakt model van een vissersboot bewaart de driedimensionale werkelijkheid van een werkend vaartuig — de verhoudingen en de relatie tussen romp, net en tuigage — op een manier die foto’s en illustraties niet kunnen evenaren. Modellen die zijn gebouwd door ambachtslieden met directe kennis van traditionele botenbouw bevatten culturele informatie die anders verloren zou gaan naarmate de vaartuigen zelf verdwijnen.