Het gereedschap van de scheepsbouwer: traditionele instrumenten voor de Chinese scheepsbouw

Dit is geen fabriek. Het is een werkplaats — een plek waar de gereedschappen namen en een geschiedenis hebben, en de sporen dragen van de handen die ze eerder hebben gebruikt.

🧰 Welke gereedschappen gebruikten traditionele Chinese scheepsbouwers?

De basisuitrusting van een traditionele Chinese scheepsbouwer bestond uit een klein aantal handgereedschappen, elk met een specifieke functie in de opeenvolgende fasen van de rompconstructie. De dissel (ben, 錛) werd gebruikt om planken uit ruw hout vorm te geven, dwars op de nerf, zodat de gebogen oppervlakken ontstonden die voor rompvormen nodig zijn. In tegenstelling tot de westerse timmermansschaaf, die met de nerf mee werkt, stelt de dissel de scheepsbouwer in staat samengestelde krommingen te vormen — zoals die in de uitlopende boegen en ronde kimmen van zeegaande jonken — met een mate van controle die vlak gereedschap niet kan bieden.

De aftekenguts (hua gui, 畫規) werd gebruikt om lijnen parallel aan een referentierand te trekken, zodat de scheepsbouwer vóór het zagen de plankdiktes en verbindingslijnen nauwkeurig kon markeren. Traditionele Chinese aftekengereedschappen gebruikten een balk van hardhout met een verschuifbare aanslag en een vast aftekenpunt — een ontwerp dat voorkomt in de illustraties van de Tiangong Kaiwu uit 1637 na Chr. en nog herkenbaar is in gereedschappen die vandaag de dag in werkplaatsen in Zhoushan worden gebruikt.

Het trekmes werd gebruikt om planken op hun uiteindelijke dikte te brengen en de afgeschuinde randen te vormen die nodig zijn voor nauw aansluitende plank-op-plankverbindingen. In de Chinese botenbouw lagen de plankverbindingen doorgaans tegen elkaar aan in plaats van over elkaar heen. Daardoor was een zeer hoge precisie vereist bij het afschuinen van elke plankrand om vóór het breeuwen een waterdichte aansluiting te verkrijgen.

🧵 Het breeuwijzer en de kunst van een waterdichte romp

Breeuwen — het afdichten van de naden tussen rompplanken — was een van de technisch meest veeleisende aspecten van de traditionele Chinese botenbouw. De daarvoor gebruikte gereedschappen weerspiegelen die complexiteit. Het breeuwijzer (sai, 塞) was een ijzeren gereedschap met een plat blad, waarmee hennepvezel in de naden tussen de planken werd gedreven en stevig samengeperst voordat het afdichtingsmiddel werd aangebracht. Chinese breeuwijzers waren verkrijgbaar in verschillende breedtes, elk geschikt voor een andere naadgrootte, en een scheepsbouwer kon een set met vijf of meer varianten bezitten.

Het afdichtingsmiddel dat in de Zhoushan-traditie werd gebruikt — een mengsel van tungolie en gemalen hennep, soms vermengd met kalk — werd warm aangebracht met een houten spatel en mocht uitharden voordat de romp te water werd gelaten. De Tiangong Kaiwu (1637 na Chr.) beschrijft dit mengsel uitvoerig en vermeldt dat de kwaliteit van de tungolie als de belangrijkste factor voor de duurzaamheid van de afdichting werd beschouwd. Tungolie, geperst uit de zaden van de Vernicia fordii, is een drogende olie die bij blootstelling aan lucht polymeriseert en zo een harde, waterbestendige film vormt.

Bij de bouw van modellen wordt het breeuwproces aangepast in plaats van exact nagebootst: de verbindingen tussen de planken van een model uit een werkplaats in Zhoushan worden met dezelfde precisie passend gemaakt als bij werk op ware grootte, maar de afdichting ontstaat door de nauwe aansluiting van de verbinding zelf. Dat vereist een nog grotere nauwkeurigheid bij het aanvankelijke paswerk, omdat er geen breeuwmiddel is om kieren te compenseren.

🔨 Waarin verschillen Chinese gereedschappen voor de botenbouw van westerse?

De verschillen tussen Chinese en westerse tradities van gereedschappen voor de botenbouw weerspiegelen verschillen in de manier waarop over rompbouw werd gedacht. Bij de westerse karveel- en klinkbouw werd sterk vertrouwd op de schaaf, de zaag en de beitel — gereedschappen die geschikt waren voor Europees hout met een rechte nerf en voor het maken van vlakke of licht gebogen oppervlakken in westerse rompvormen. Chinese botenbouwers, die met het hardere en gevarieerdere hout van Zuid-China werkten en de complexere rompvormen van de jonk maakten, gaven doorgaans de voorkeur aan de dissel en het trekmes boven de schaaf.

De Chinese pen-en-gatverbinding (sun mao, 榫卯) — gebruikt om spanten, schotten en dragende onderdelen zonder metalen bevestigingsmiddelen met elkaar te verbinden — vereiste een specifieke set beitels en houten hamers, aangepast aan de hardhoutsoorten die doorgaans in de Chinese bouw werden gebruikt. Deze verbindingen worden vanaf de Song-dynastie beschreven in Chinese architectuurhandleidingen. Dezelfde principes van houtverbindingen komen ook voor in de bouw van traditionele vaartuigen, waardoor de tradities van scheepsbouw en architectuur met elkaar verbonden zijn op een manier die in het Westen geen rechtstreeks equivalent heeft.

Bij traditionele Chinese constructies werd het gebruik van metalen bevestigingsmiddelen doorgaans beperkt; in plaats daarvan vertrouwde men op de precisie van de verbinding zelf. Dat stelde hogere eisen aan de nauwkeurigheid van de gereedschappen en de vaardigheid van de ambachtsman, en het is een van de redenen waarom het ontwikkelen van de gereedschapskennis van een traditionele Chinese scheepsbouwer vele jaren in beslag nam.

🏭 Hoe worden deze gereedschappen vandaag de dag in de werkplaats van Zhoushan gebruikt?

De in 1980 opgerichte werkplaats in Zhoushan maakt deel uit van een ambachtelijke traditie die al meerdere generaties ouder is dan de werkplaats zelf. De ambachtslieden wier kennis de werkwijze van de werkplaats bepaalt, leerden hun vak in een omgeving waarin de bouw van boten op ware grootte nog actief was — waarin de gereedschappen op echte vaartuigen werden gebruikt en niet alleen op modellen. Dat betekent dat de gereedschapskennis in de werkplaats niet aan de hand van handleidingen is gereconstrueerd, maar rechtstreeks voortkomt uit de praktijk waaruit zij is ontstaan.

Bij de bouw van modellen worden dezelfde handgereedschappen op kleinere schaal gebruikt. De dissel wordt vervangen door kleinere versies om rompplanken vorm te geven; de aftekenguts wordt gebruikt om planklijnen te trekken op hout dat soms maar enkele millimeters dik is. De vereiste precisie is in sommige opzichten groter dan bij werk op ware grootte: de toleranties zijn kleiner en de foutmarge bij het passend maken van een verbinding wordt gemeten in fracties van een millimeter in plaats van in centimeters.

Sommige gereedschappen die in de werkplaats worden gebruikt, zijn oud genoeg om nog te zijn gebruikt door de ambachtslieden die de huidige generatie hebben opgeleid. Goed gemaakt handgereedschap dat goed wordt onderhouden, overleeft zijn maker doorgaans met meerdere decennia. De continuïteit van het gereedschap is op kleine schaal ook een continuïteit van de kennis die erin besloten ligt.

Traditioneel Chinees model van een zeilende jonk — handgemaakt houten dek en tuigage — Elke plank, verbinding en dragend onderdeel in dit model is gevormd met dezelfde handgereedschappen — dissel, trekmes en aftekenguts — die de werkplaatstraditie van Zhoushan sinds de oprichting in 1980 gebruikt voor de bouw van vaartuigen op ware grootte.